Η Τσίτη της Χαλδίας του Πόντου θεωρούνταν από τα πιο προοδευτικά χωριά της περιοχής και κατοικούνταν από 150 ελληνικές οικογένειες. Η παράδοση, όπως αυτή καταγράφεται από τον Γιάννη Ανεφορίτη στα Ποντιακά Φύλλα (τόμος 1936, τεύχος 4-5), θέλει το χωριό να ήταν αποικία του ομώνυμου χωριού των Σουρμένων Τσίτα και να ιδρύθηκε μετά την Άλωση της Τραπεζούντας από Έλληνες που έφυγαν από τα παράλια του Εύξεινου Πόντου για να γλιτώσουν.
Το 1946, ο Τσιτενός Ιωάννης Αβραμάντης είχε γράψει σχετικά με το χτίσιμο της Τσίτης (ή Τσίτε ή Σίδη) στα Χρονικά του Πόντου, αναφέροντας μια ιστορία που είχε ακούσει από τον πατέρα του.
≈
Σα παλά τα φοβόκαιρους τρει νομάτ’ επήραν ασ’ την Άρδασαν αφκά τη Τσίτες το ποτάμ’ και πορπατευτά-πορπατευτά έρθεν αφκά σην Τσίτεν. Επεκεί εντόκαν σο τσορίν κιάν’ και εξέβαν ση πεγαδί’ το κιφάλ’. Εκεκά εκάτσαν ν’ αναπάουνταν.
Εκείνον τον καιρόν τα ποταμάκρα τα ραχία και τα κοιλάδα ούλα έταν γομάτα ορμάνα. Υστέρ’ κ’ υστερνά όνταν εδούλευαν τα ματάνα εγριλεύταν κ’ ερημάαν. Ακόμαν ο σ’ χωρεμένον ο κυρ’-ι-μ’ όνταν έτον μικρόν παιδίν έλεεν: Τα ποτάμα και τ’ ορμία όνταν έβρεχεν ‘κ‘ εθολούνταν. Ούλα τσαΐρα και στιμένα έταν.
Αρ’ εκάτσαν, είπαμε, ν’ αναπάουνταν κ’ εξέγκαν τα γαλιόνα τουν να πίν‘ νε. Σ’ ατό απάν’ τα παιδία εινός οσπίτι’ το έτον χτισμένον εκεί σουμά, ποιος εξέρ’ ασ’ σα πότε κιάν’, έρθαν σο πεγάδ’ σο νερόν. Κι άμον το είδαν τοι ξέντς, εφοέθαν και ‘κ εσούμωσαν. Εκρύφταν σα δέντρα ανάμεσα, ετέρεσαν έναν παρτσάν κ’ επεκεί έτρεξαν σον κυρ’ ν ατουν και είπαν ατον πως είσαν σο πεγάδ’ κεκά τρει νομάτους κι ασ’ σα στόματα τουν έβγαινεν άψιμον. Ετότες ερίφ’ς εκείνος επήρεν το σιλάχ’ ν ατ’ και επήεν επεκρυφάστεν κ’ ετέρν’νεν. Εθέλ’νεν να μαθνά. Ρωμαίοι μη είν’ γιόκσαμ Τούρκ’. Πολλά ανάμεσα ‘κεδέβεν οι ξεν’ εξέγκαν το ψωμίν ατουν, εποίκαν το σταυρόν ατουν κ’ ερχίνεσαν να τρώνε. Ατότε ερίφ’ ς εγροίξεν το έταν. Ρωμαίοι, επήεν μετ’ εκείνους κ’ εγούρεψαν το χωρίον, τα τέσσερα μαχαλάδας Κουβερνάντων, Γιαννικάντων, Καρτασάντων και Κυραθάντων.
Ενέσπαλα και κ’ είπα σας: ασ’ σ’ οσπίτ’ εκείνο ους το πεγάδ’ έτον το μέρος ορμάν’ και πολλά σύχ’, και τ’ οσπίτι’ αρθώπ’ για να μη χάν’νε τη στράταν τη πεγαδί εκάρτεψαν τα δέντρα και σ’ εκείν’ απάν’ ευρήκ’νανε το πεγάδ’.
Αγούτο την ιστορίαν ακουστόν εχ’ άτο ασ’ σον κύρ’-ι-μ’. Και να πισκεύκεται πα ιστορία εν’. Τσίγκι ση Κουβερνάντων απέσ’ σ’ έναν παλαίν οσπίτ’ ατώρα πα όνταν έφυγαν οι Χριστιανοί ασ’ σην Τουρκίαν, έτον έναν στουλάρ’ δέντρον με την ρίζαν άθε. Οι παλαιοί μουν έλεαν υστέρ’ κ’ υστερνά ετούρκ’σεν είνας ασ’ σα τρία τ’ αδέλφα ο Κυράθ’ς (Κυραθάντων – Τούρκικον μαχαλάν) και με το να εκούιζεν τον άλλον τον αδελφόν ατ’ «γαρτάσ» είπαν εκείνο τη μαχαλάν Γαρτασάντων.
Έναν πράμαν ‘κ’ επόρεσα να εγροικώ ασ’ σ’ αούτο την ιστορίαν: Γιατί τη μαχαλάν το εκάθουντον ο σιφτάνον ο ρωμαίον εκόλτσαν ατο Κουβερνάντων; Λέτε να έτον κάποιος κουβερνέρ ασ’ σοί Τραπεζούντας τοι Τζινιβίοις; (Γενουήνσιοι). Και γιατί είνας ασ’ σα τρία τ’ αδέλφα ετούρκ’ σεν; Οι παλαιοί έλεαν, για να γουρταρεύ’ τ’ αλτς. Αέτσ’ αν εν’, Θεός σ’ χωρέσ’ ατόν, κατά και την πίστ’ ν ατ.
Ι. Αβραμάντης
