Την τελευταία του πνοή άφησε τη Δευτέρα 26 Φεβρουαρίου ο καθηγητής ιστορίας του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας Ευστάθιος (Στάθης) Πελαγίδης, σε ηλικία 88 ετών, μετά από σύντομη ασθένεια.
Η εξόδιος ακολουθία θα ψαλεί την Τετάρτη στις 9:00 στο ναό Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στην οδό Δελφών στην Ανατολική Θεσσαλονίκη, ενώ η ταφή του θα γίνει στην Οινόη Καστοριάς, το χωριό όπου γεννήθηκε το 1936.
Γνωστός για το τεράστιο έργο του με στόχο την ανάδειξη της ιστορίας του ποντιακού ελληνισμού, αλλά και του ελληνισμού της Μακεδονίας, συνέγραψε πλήθος επιστημονικών έργων και έδωσε διαλέξεις σε όλο τον κόσμο, ενώ ήταν ο μόνος καθηγητής στη Δυτική Μακεδονία που δίδαξε ειδικό μάθημα για τον προσφυγικό ελληνισμό.
Ήταν ένας άνθρωπος ο οποίος, εκτός από το πολύ μεγάλο συγγραφικό έργο του, τις ομιλίες του και την έρευνά του για τον ποντιακό αλλά και γενικότερα τον προσφυγικό ελληνισμό, έφερε στη δημοσιότητα, στο δημόσιο διάλογο αλλά και ως αντικείμενα έρευνας, πτυχές που μέχρι τότε ήταν πολύ λίγο γνωστές ακόμα και για την επιστημονική κοινότητα, όπως λεπτομέρειες για τη μετακίνηση των Ποντίων προς τη Ρωσία και την πρώην Σοβιετική Ένωση, αλλά και για την εγκατάσταση των παλιννοστούντων στην Ελλάδα.
Η ακαδημαϊκή πορεία του
Οι γονείς του γεννήθηκαν και πέρασαν τις δύο πρώτες δεκαετίες της ζωής τους στο χωριό Κούτουλα της Ματσούκας του Πόντου, κοντά στο Λαραχανί και σε απόσταση περίπου είκοσι χιλιομέτρων από το μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά. Ο Στάθης Πελαγίδης δεν γνώρισε τον πατέρα του, αφού πέθανε λίγους μήνες, προτού γεννηθεί, με αποτέλεσμα τα τρία παιδιά της οικογένειας να μεγαλώσουν με τη μητέρα τους, που έμεινε χήρα μόλις 31 ετών.
«Δεν θυμάμαι ποτέ τη μητέρα μου να μας μιλάει για τα τραγικά γεγονότα της Γενοκτονίας, αλλά και για τα δύσκολα χρόνια στον Πόντο πριν από τον ξεριζωμό. Την θυμάμαι πάντοτε να μιλάει με θέρμη και με πολύ όμορφα λόγια και αισθήματα για τον Πόντο. Δεν έλεγε ποτέ “στην Τουρκία”. Πάντοτε έλεγε “στην πατρίδα”», είχε πει στον συνεργάτη του pontosnews.gr Ρωμανό Κοντογιαννίδη.
Αφού τελείωσε τις σπουδές του στο Κλασικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, πέρασε για δεύτερο πτυχίο, το 1973, στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Στη Θεσσαλονίκη εγκαταστάθηκε το 1976 και εργάστηκε ως καθηγητής σε σχολείο της Άνω Πόλης. Ένα χρόνο μετά άρχισε να διδάσκει στο Πειραματικό Σχολείο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στο οποίο έμεινε για είκοσι χρόνια.
Ως φοιτητής στη Θεσσαλονίκη ο Στάθης Πελαγίδης, έμενε για κάποιο διάστημα στον «Οίκο του Ακρίτα» της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης.
Το 1999 ανακηρύχθηκε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας όπου δίδαξε ειδικό μάθημα για τον προσφυγικό ελληνισμό, το οποίο δεν περιελάμβανε θέματα μόνο για τους πρόσφυγες του 1923, αλλά και για τους παλιννοστούντες από την πρώην Σοβιετική Ένωση που έφτασαν στην Ελλάδα στις αρχές της δεκαετίας του ’90.
Μέχρι πρόσφατα ήταν ενεργό μέλος στο διοικητικό συμβούλιο του Πανελληνίου Συνδέσμου Ποντίων Εκπαιδευτικών, έχοντας διατελέσει αντιπρόεδρος του Συνδέσμου, ενώ ήταν επίσης ενεργό μέλος στην Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης.
Παράλληλα, διατελούσε συνεργάτης της εφημερίδας Εύξεινος Πόντος, στην οποία δημοσίευσε πολλές έρευνές του για την ιστορία του προσφυγικού ελληνισμού, των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας.
Ο ίδιος ανάμεσα στα βιβλία του ξεχώριζε το Μακεδονία: Κιβωτός των Ξεριζωμένων Ελλήνων, το οποίο, όπως εκτιμούσε, ήταν η επιτομή του συγγραφικού του έργου. Το συνέγραψε μετά από έρευνα 30 χρόνων και προχωρώντας και σε ανασκαφές σε διάφορες περιοχές.
Το 1995 συνέγραψε βιβλίο για τους πρόσφυγες όλης της χώρας, οι οποίοι έφτασαν στην Ελλάδα το 1923.
Επίσης, βιβλίο-σταθμός στο συγγραφικό έργο του Στάθη Πελαγίδη είναι το Η Ελλάδα των Πολιτισμών. Ολοκληρώθηκε το 2000 και αναφέρεται στους Έλληνες παλιννοστούντες από την πρώην Σοβιετική Ένωση.
Ορισμένα άλλα από τα αυτοτελή ιστορικά του έργα είναι: Το κρυπτοχριστιανικό ζήτημα στον Πόντο, Προσφυγική Ελλάδα (1913-1930), Ο πόνος και η δόξα, Η αποκατάσταση των προσφύγων στη Δυτική Μακεδονία (1923-1930), Από την Αιολίδα στην Παμφυλία. Ζωντανός και μνημειακός ελληνισμός, Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτα. 1.200 χρόνια, Ο ηρωικός Πόντος, Ο μακεδονικός αγώνας στις περιοχές Καστοριάς και Φλώρινας, Ο κώδικας της Μητροπόλεως Καστοριάς, 1665-1769, και πολλά άλλα.
Το τελευταίο διάστημα ασχολείτο με τους Έλληνες αιχμαλώτους της Μικρασιατικής Καταστροφής και την τύχη τους και είχε εκδώσει σχετικό βιβλίο, λίγο πριν από το θάνατό του.
Είχε επίσης δημοσιεύσει πολλές έρευνες σε επιστημονικά περιοδικά, και είχε κάνει δημοσιεύσεις για το προσφυγικό πρόβλημα, με τους ομογενείς από την πρώην Σοβιετική Ένωση, έχοντας διοργανώσει προγράμματα ειδικών μαθημάτων, τόσο στο πανεπιστήμιο, όσο και σε συνεργασία με δήμους και συλλόγους.
Είχε δώσει διαλέξεις, τόσο στην Ελλάδα, αλλά και στην Αμερική, την Αυστραλία και την Ευρώπη, για τον μικρασιατικό και ποντιακό ελληνισμό, αλλά και για θέματα της Μακεδονίας.
