Η ονομασία «Μετέωρα» δόθηκε από τον κτήτορα της Ιεράς Μονής Μεταμορφώσεως (Μεγάλο Μετέωρο) Όσιο Αθανάσιο τον Μετεωρίτη το 1343/4 μ.Χ. Έλκει την ετυμολογία της από τις λέξεις μετά+αείρω [=υψώνω] και κατά λέξη σημαίνει «υψηλός», «αιωρούμενος». Σχεδόν 700 χρόνια, μετά ως παρατηρητές και προσκυνητές των Αγίων Μετεώρων, καταλήγουμε αβίαστα στο συμπέρασμα πως δεν θα μπορούσε να δοθεί πιο εμπνευσμένο όνομα γι’ αυτήν την πανέμορφη και απόκοσμη γωνιά της Ελλάδας που συνδυάζει ανυπέρβλητο φυσικό κάλος, κομψοτεχνήματα βυζαντινής αρχιτεκτονικής, έργα υψηλής μνημειακής ζωγραφικής και την αέναη προσπάθεια των ανθρώπων που αν και χοϊκοί επιδιώκουν να εξυψωθούν προσευχητικά στην Ουράνια Πολιτεία, ζουν δηλαδή μεταφορικά –και κυριολεκτικά θα λέγαμε για τα Μετέωρα–, «μεταξύ ουρανού και γης».
Μετά το Άγιον Όρος, τα Μετέωρα είναι το μεγαλύτερο και το πιο μακρόβιο μοναστικό συγκρότημα που βρίσκεται σε ελλαδικό χώρο.
Από ιστορικές πηγές μαθαίνουμε πως αρχικά οι μονές στον γεωγραφικό χώρο των Μετεώρων ήταν περίπου τριάντα. Σήμερα λειτουργούν έξι, υπάρχουν όμως και μικρότερα μοναστήρια, ασκηταριά και καθίσματα που είναι πλέον εγκαταλελειμμένα ή λειτουργούν μόνο κατά την ημέρα της πανηγύρεώς τους.
Τα περισσότερα μοναστήρια (24) ιδρύθηκαν μέσα στον 14ο αι, όμως υπάρχουν και κτήρια που χρονολογούνται από τον 11ο αι. Οι τοιχογραφίες των μοναστηριών, απαράμιλλης τεχνικής και υψηλής καλλιτεχνικής αξίας (έργα μεγάλων ζωγράφων όπως ο Θεοφάνης ο Κρης, ο Φράγκος Κατελάνος, ο Θεοφάνης Τζώρτζης κ.ά.) χρονολογούνται από τον 16ο αι. και αποτελούν σημείο αναφοράς για την ανάπτυξη της μεταβυζαντινής ζωγραφικής. Το 1989 η UNESCO συμπεριέλαβε τα Μετέωρα στον κατάλογο των Μνημείων της Παγκόσμιας Κληρονομιάς ως ιδιάζουσας σημασίας πολιτιστικό και φυσικό αγαθό (διττός χαρακτήρας-μεικτό μνημείο), μετά από σχετικό αίτημα του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού.
Τα Μετέωρα είναι κληροδότημα θρησκευτικού, ιστορικού, καλλιτεχνικού, λογοτεχνικού και φυσικού χαρακτήρα και ως τέτοιο δεν θα μπορούσε να μην ενταχθεί στον κατάλογο της UNESCO και να γίνει «κτήμα» όλης της ανθρωπότητας.
Τα κριτήρια που εξασφάλισαν την ένταξη του μνημείου στον κατάλογο ήταν τα i), ii), iv), v) και ix) από τον συναφή κατάλογο των κριτηρίων. Συγκεκριμένα:
i) Αντιπροσωπεύει ένα αριστουργηματικό δείγμα της ανθρώπινης δημιουργικής ιδιοφυίας καθώς ένας προικισμένος φυσικά αλλά και δύσκολα προσβάσιμος φυσικός χώρος μετατράπηκε σε ένα υψηλής αρχιτεκτονικής οικιστικό συγκρότημα που ανυψώνει πνευματικά την ανθρώπινη διάνοια χωρίς να αλλοιώνει ή να προκαλεί έκπτωση στην ομορφιά του φυσικού περιβάλλοντος. Αντ’ αυτού η ανθρώπινη επέμβαση μοιάζει να επενδύει στη φυσική και να εξυψώνει το μνημείο ακόμα περισσότερο μετουσιώνοντάς το σε κάτι υπερκόσμιο και μεταφυσικό.
ii) Η μνημειακή ζωγραφική του συνιστά δείγμα εξαίρετης καλλιτεχνικής έκφρασης, που σε συνδυασμό με την πνευματική ζωή των μοναχών και των μοναζουσών αποτελεί βασική αυθεντική πηγή προέλευσης ύφους της μεταβυζαντινής εικονογραφικής παράδοσης, αλλά και επιδεικνύει σημαντικές ανθρώπινες αξίες οι οποίες έχουν καταστεί κλασικές.
iv) Είναι αξιόλογο παράδειγμα αρχιτεκτονικής (βυζαντινή ναοδομία) που απεικονίζει σημαντική φάση της ανθρώπινης ιστορίας. Τα μοναστηριακά συγκροτήματα των Μετεώρων αντανακλούν την αίγλη της χιλιόχρονης Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και απεικονίζουν με τον πιο εύγλωττο τρόπο τα χριστιανικά και πανανθρώπινα ιδεώδη.
v) Τα Μετέωρα αποτελούν ιδιαίτερο παράδειγμα παραδοσιακής χερσαίας ανθρώπινης εγκατάστασης, αντιπροσωπευτικής του βυζαντινού πολιτισμού. Παράλληλα οι δύσκολες συνθήκες κάτω από τις οποίες αναπτύχθηκε αυτή η μοναστηριακή πολιτεία και η αλληλεπίδραση της ανθρώπινης ζωής με το περιβάλλον, καταστούν το μνημείο ως ιδιαίτερα σημαντικό και άξιο να διασωθεί και να εξασφαλιστεί η λειτουργία του για τις επόμενες γενιές, ιδιαίτερα όταν αυτό είναι τόσο μοναδικό και ευάλωτο υπό την πίεση μη αναστρέψιμων αλλαγών που προκαλεί ο χρόνος και οι σύγχρονες συνθήκες ζωής.
ix) Τα Mετέωρα βρίσκονται σε μια περιοχή εξαιρετικού φυσικού κάλλους. Οι βράχοι είναι σμιλεμένοι από τον αέρα και τις κλιματολογικές αλλαγές για χιλιάδες χρόνια, δίνοντας έτσι την άποψη ενός φυσικού γλυπτού. Επιπλέον η φυσική χλωρίδα και πανίδα της περιοχής που περιέχει σπάνια και απειλούμενα είδη πουλιών και φυτών. Τα τελευταία ανήκουν στην υπερμεσογειακή ζώνη ή άνω μεσογειακή ζώνη βλάστησης και καθιστούν την περιοχή ως τοποθεσία ιδιαίτερης περιβαντολλογικής αξίας και υψηλής φυσικής αισθητικής.
Τα τέσσερα πρώτα κριτήρια αφορούν στην αναγνώριση των Μετεώρων ως Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς ενώ το τελευταίο κριτήριο αφορά στην αναγνώριση των Μετεώρων ως Μνημείο Παγκόσμιας Φυσικής Κληρονομιάς. Έτσι βάσει της απόφασης της UNESCO που υπογράφηκε στις 23/12/1988 στη Βραζιλία, τα Μετέωρα αναγνωρίζονται ως διπλό μνημείο (πολιτιστικό και φυσικό) παγκόσμιας κληρονομιάς και εντάσσονται στον ομώνυμο κατάλογό της απολαμβάνοντας την προστασία του διεθνούς οργανισμού.
Η σημασία της ένταξης των Μετεώρων στον κατάλογο της UNESCO
Στη σημερινή πραγματικότητα στην οποία τα πάντα κινούνται και αναφέρονται με όρους παγκοσμιοποίησης, η εσωστρέφεια και η απομόνωση θα ήταν αυτοκαταστροφική για την ελληνική οικονομία. Τουναντίον η εξωστρέφεια και η εμπιστοσύνη σε οργανισμούς-θεσμούς που σκοπό έχουν να θέσουν υπό την προστασία τους και να προβάλουν τους πολιτισμικούς μας θησαυρούς (που είναι αμέτρητοι και ανεκτίμητοι) είναι η κατεύθυνση που θα πρέπει να έχει μια σωστή πολιτισμική πολιτική για μια βιώσιμη ανάπτυξη.
Ένα μνημείο ενταγμένο στον κατάλογο πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO αποτελεί πραγματικό θησαυρό για τη χώρα του, αφού αφενός ενισχύει το κύρος της, αφετέρου αποτελεί πόλο προσέλκυσης τουριστών και άρα πηγή εσόδων για την οικονομία της.
Είναι χαρακτηριστικό πως τα τελευταία χρόνια μια καινούρια τάση αναπτύσσεται στο χώρο του τουρισμού. Είναι ένα «κομμάτι της πίτας» της διεθνούς τουριστικής αγοράς που στοχεύει στους επισκέπτες που ενδιαφέρονται για τα μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Μια τέτοια επιλογή δίνει την έμμεση διαβεβαίωση σε αυτούς τους επισκέπτες πως το τουριστικό προϊόν της χώρας διέπεται από συγκεκριμένους κανόνες, έχει υψηλής ποιότητας παροχές και αναπτυξιακή πορεία. Δεν είναι τυχαίο πως η Ιταλία η χώρα που κατέχει το 40% των μνημείων παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς εντός της επικράτειάς της, είναι χώρα ηγέτιδα στον τουριστικό-πολιτιστικό τομέα και ο κρατικός της προϋπολογισμός βασίζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό σε αυτόν.
Η περίπτωση της ανάπτυξης των Μετεώρων μετά την ένταξη του μνημείου στον κατάλογο της UNESCO έχει ενδιαφέροντα ποιοτικά χαρακτηριστικά. Αυτό συμβαίνει λόγω της πολυδιάστατης προοπτικής του μνημείου. Έτσι εξαιτίας του θρησκευτικού του χαρακτήρα συνδυάζει αρμονικά την άυλη με την υλική πολιτιστική κληρονομιά αφού είναι ζώσα μαρτυρία του βυζαντινού πνεύματος και αποτελεί τηλαυγή φάρο ορθοδοξίας για το ομόδοξο κοινό. Η ανάπτυξη που γνώρισε τα τελευταία χρόνια (μετά το 1989 που εντάχθηκε στον κατάλογο της UNESCO) είχε πολλαπλά οφέλη. Αφενός διατηρήθηκαν τα υπεραιωνόβια μοναστικά κτήρια που κινδύνευαν να καταρρεύσουν, αφετέρου ενισχύθηκαν οικονομικά οι ίδιες οι μονές αφού λόγω της επισκεψιμότητας αυξήθηκαν τα έσοδά τους από χειροτεχνίες και εκδόσεις.
Φυσικά αυτή η υπερβολή όσον αφορά στην τουριστική επισκεψιμότητα των μοναστηριών είχε και αρνητικές διαστάσεις όπως η απώλεια της ησυχαστικής τάξης των μοναχών και των μοναζουσών.
Λόγω του απαράμιλλου φυσικού τοπίου τα Μετέωρα προσέλκυσαν φυσιολάτρες επισκέπτες. Πολλοί τουρίστες κυρίως από τις χώρες της Άπω Ανατολής προσέρχονται στην περιοχή των Μετεώρων για να θαυμάσουν το συνδυασμό ανθρώπινης αρχιτεκτονικής και αρχιτεκτονικής της φύσης και να προσεγγίσουν το Θείο με προσλαμβάνουσες της μοναστικής παράδοσης του Θιβέτ.
Εξάλλου δεν είναι λίγοι οι τουρίστες από την Βόρεια και Κεντρική Ευρώπη όπως και από την Αμερική που ελκύονται από τα μοναδικά δείγματα βυζαντινής ζωγραφικής αλλά και επιδίδονται σε σπορ όπως η αναρρίχηση και προσφάτως η ελεύθερη πτήση με ειδική αεροδυναμική στολή από τις κορυφές των απόκρημνων βράχων. Τέλος λόγω της εκπληκτικής φυσικής ομορφιάς τους τα Μετέωρα ουκ ολίγες φορές έχουν «πρωταγωνιστήσει» ως φυσικό σκηνικό σε κινηματογραφικές ταινίες είτε παγκόσμιας είτε ελληνικής παραγωγής. Ασφαλώς από έναν τέτοιο τόπο που προσελκύει ετερογενές πλήθος από όλον τον κόσμο δεν θα μπορούσε να μην ωφεληθεί και η τοπική κοινωνία. Έτσι στην περιοχή δημιουργήθηκαν μικρές ξενοδοχειακές μονάδες και υποδομές με σκοπό την εξυπηρέτηση του τουρισμού και την ανάπτυξη της τοπικής κοινωνίας.
Εκτός την προσέλευση επισκεπτών από το εξωτερικό τα Μετέωρα δεν σταμάτησαν ποτέ να είναι αγαπημένος προορισμός και τόπος συνάντησης καθώς και μεγάλο ορθόδοξο προσκύνημα για τους Έλληνες από όλα τα μήκη και τα πλάτη της Ελλάδας, της Κύπρου και του εξωτερικού. Οι συναντήσεις αυτές ενισχύονται από πανηγύρια των ασκηταριών που βρίσκονται σαν αετοφωλιές σφηνωμένα πάνω στους βράχους όπως αυτό του Αγίου Γεωργίου του Μαντηλά το οποίο καταγράφεται ως λαογραφικό δρώμενο[1] αλλά και τοπικών φεστιβάλ των χωριών που βρίσκονται πέριξ των Μετεώρων που σκοπό έχουν την ανάδειξη τοπικού προϊόντος όπως αυτό της «γιορτής του κρασιού» του χωριού Καστράκι που βρίσκεται στους πρόποδες του βραχώδους όγκου.
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων
[1] Κατά το πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου του Μαντηλά, πιστοί προκειμένου να ενισχύσουνε την πίστη τους ή να πραγματοποιήσουν κάποιο τάμα τους αναρριχούνται κάθετα στον βράχο με την βοήθεια σκοινιού όπου είναι σκαλισμένο το ναΐδριο του Αγίου Γεωργίου και εναποθέτουν ένα μαντήλι.
Βιβλιογραφία
•Θεοτέκνης Μοναχής (2010), Το Πέτρινο δάσος, Ιερά ασκητήρια, τ. Α΄, Άγια Μετέωρα: Ιερό Κοινόβιο Αγίου Στεφάνου.
Δικτυογραφία
http://www.coe.int
https://www.icomoshellenic.gr
http://portal.unesco.org
