Δύο 24ωρα πριν συλληφθεί, στις 27 Αυγούστου 1922, από τον Τούρκο φρούραρχο της Σμύρνης Νουρεντίν πασά, παραδοθεί στον εξαγριωμένο τουρκικό όχλο που τον κατακρεούργησε –μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας στον Ιερό Ναό της Αγίας Φωτεινής–, και βλέποντας την επερχόμενη Καταστροφή της πόλης, ο τότε μητροπολίτης στέλνει μια επιστολή στον Ελευθέριο Βενιζέλο αποδίδοντας ευθύνες για όσα έρχονταν αλλά και ζητώντας του να πάρει άμεσα μέτρα εάν όχι για να διασωθεί η Συνθήκη των Σεβρών αλλά για να μην καταστραφεί εντελεώς το ελληνικό έθνος.
Ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος στην επιστολή του προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, με ημερομηνία 25 Αυγούστου 1922, αποτυπώνει την αγωνία του για τα δεινά που θα ακολουθήσουν και καλεί τον «φίλο και αδελφό» Ελευθέριο Βενιζέλο να ασκήσει διπλωματική επιρροή για να αποτελέσουν η Θράκη και η Μικρά Ασία αυτόνομο κράτος.
Αποδίδει την ευθύνη της επικείμενης καταστροφής στους πολιτικούς και προσωπικούς εχθρούς του Βενιζέλου αλλά και στον ίδιο γιατί απέστειλε τον Αριστείδη Στεργιάδη ως αρμοστή στη Σμύρνη, τον οποίο χαρακτηρίζει παράφρονα, και γιατί διέταξε τη διεξαγωγή εκλογών τις παραμονές της εισόδου του ελληνικού στρατού στην Κωνσταντινούπολη. Καλεί, ωστόσο τον Ελευθέριο Βενιζέλο να προβεί σε επαναστατικό κίνημα, όπως έπραξε και στη Θεσσαλονίκη, για να σώσει το Μικρασιατικό και Θρακικό Ελληνισμό.
≈
«Εν Σμύρνη
Τη 25 Αυγούστου 1922
Αγαπητέ φίλε και αδελφέ κ. Ελευθέριε Βενιζέλε,
Επέστη η μεγάλη ώρα της μεγάλης εκ μέρους σας χειρονομίας. Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον εις τον Άδην από του οποίου καμμία πλέον δύναμις δεν θα δυνηθή να το αναβιβάση και το σώση.
Της αφαντάστου ταύτης καταστροφής βεβαίως αίτιοι είναι οι πολιτικοί και προσωπικοί σας εχθροί, πλην και Υμείς φέρετε μέγιστον της ευθύνης βάρος δια δύο πράξεις Σας.
»Πρώτον διότι αποστείλατε εις Μ. Ασίαν ως Ύπατον Αρμοστήν ένα παράφρονα και εγωιστήν. Και δεύτερον διότι πρωτού αποπερατώσητε το έργον σας και θέσητε την κορωνίδα και το επιστέγασμα επί του ανεγερθέντος αφαντάστως ωραίου και μεγαλοπρεπούς δημιουργήματός Σας, της καταθέσεως των θεμελίων της περικλεεστάτης ποτέ Βυζαντινής μας Αυτοκρατορίας, είχατε την ατυχή και ένοχον έμπνευσιν να διατάξητε εκλογάς κατ’ αυτάς ακριβώς τας παραμονάς της εισόδου Σας εις Κωνσταντινούπολιν και της καταλήψεως αυτής υπό του Ελληνικού Στρατού προς εκτέλεσιν – οίμι –δια παντός καταστραφείσης Συνθήκης των Σεβρών. Αλλά γέγονεν ο γέγονεν.
Ακόμη όμως υπάρχει καιρός αν όχι να σωθή η Συνθήκη των Σεβρών, αλλά τουλάχιστον να μη καταστραφή τελείως το Ελληνικόν Έθνος δια της απωλείας όχι μόνον της Μ. Ασίας αλλά και της Θράκης και αυτής ίσως της Μακεδονίας.
»Και επειδή οι καιροί ου μενετοί πλέον, έκρινα καθήκον και εμόν απαραίτητον να κυλίσω τον πίθον μου εν μέσω της γενικής κινήσεως της παγκοίνου εδώ συμφοράς μας και πρώτον μεν έγραψα με ημερομηνίαν 21 Αυγούστου προς τον επί του Ελληνικού θρόνου ευρισκόμενον Κωνσταντίνον να προβή εις τας μεγάλας αποφάσεις, εν αις πρωτίστην θεωρώ την ανάληψιν της πηδαλιουχίας του ελληνικού σκάφους παρά της πάγκοινον την ευρωπαϊκήν υπόληψιν κεκτημένης Σης κορυφής.
Την παράδοσιν της διοικήσεως του στρατού εις τους εκδιωχθέντας αξιωματικούς της Αμύνης, οι οποίοι γνωρίζουν πως ανασυντάσσεται καταστραμμένος στρατός και οδηγείται εις την νίκην και την άμεσον εντεύθεν εκδίωξιν Στεργιάδου και Χατζανέστη και άλλα σχετικά.
»Έκρινα δε προ παντός απαραίτητον εκ των φλογών της καταστροφής εν αις οδυνάται ο Μικρασιατικός Ελληνισμός, και ζήτημα είναι εάν όταν το παρόν μου γράμμα αναγιγνώσκεται υπό της Υμετέρας Εξοχότητος, αν ημείς πλέον υπάρχωμεν εν ζωή προοριζόμενοι – τις οίδε- κατ’ ανεξερευνήτους βουλάς της Θείας Προνοίας εις θυσίαν και μαρτύριον ν’ απευθύνω την υστάτην ταύτην έκκλησιν προς την φιλογενή και μεγάλην ψυχήν Σας και να Σας είπω μόνο δύο λέξεις.
Εάν δια να σώσητε την Ελλάδα εκρίνατε καθήκον σας να προβήτε εις το επαναστατικόν κίνημα της Θεσσαλονίκης, μη διστάσητε τώρα να προβήτε εις εκατόν τοιαύτα κινήματα, ίνα σώσητε τώρα ολόκληρον τον απανταχού και ιδία τον μικρασιατικόν και θρακικόν Ελληνισμόν, ο οποίος τόσην θρησκευτικήν λατρείαν τρέφει προς Υμάς.
»Και νυν, φίλτατε αδελφέ, σε μόνον θεωρούμεν τον από μηχανής Θεόν, σε βράχον, σε ελπίδα, σε σωτήρα και σε μεσσίαν μας. Περίζωσε την ρομφαίαν του λόγου σου κατευοδού προς ημάς και κόψον τον άλυτον δια την διπλωματίαν μέχρι σήμερον δεσμόν του Ανατολικού ζητήματος.
Πίπτων επί του τραχήλου υμών, περιλούω υμάς δι’ απείρων φιλημάτων σεβασμού και αγάπης.
⇒ Δείτε αντίγραφο της επιστολής που βρίσκεται στο Ψηφιακό αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Βενιζέλος» στα Χανιά της Κρήτης:
• Πηγή: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος»
