Το ξερονήσι απέναντι από το Λαύριο το ξέρουμε όλοι ως τόπο εξορίας πολιτικών κρατουμένων και κομμουνιστών, από το 1947 και για περίπου μια δεκαετία. Πριν από αυτό, όμως, 25 χρόνια πίσω, είχε χρησιμοποιηθεί ως απάνθρωπο «κέντρο υποδοχής» των Ποντίων, Μικρασιατών και Ασσύριων προσφύγων, που ξεριζωμένοι από τον τόπο τους έφταναν στη μητέρα Ελλάδα με βασικούς προορισμούς τα λιμάνια του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης.
Το λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου άνοιξε τις πύλες του το 1922, κι εκεί «φιλοξενούνταν» οι πρόσφυγες πριν από την οριστική εγκατάστασή τους στη χώρα.
Επισήμως, η ελληνική κυβέρνηση ήθελε τα λοιμοκαθαρτήρια (τα οποία συνήθως βρίσκονταν κοντά σε λιμάνια, ώστε να μην έρχονται σε επαφή οι πρόσφυγες με τον υπόλοιπο πληθυσμό στην ενδοχώρα) ως ένα στάδιο υγειονομικής και κοινωνικής ενσωμάτωσης.
Ύστερα από σύντομη καραντίνα, θα έπαιρναν σφραγίδα εξόδου – κάτι σαν πιστοποίηση ότι ήταν ασφαλείς να ενταχθούν.
Στην πράξη, ωστόσο, δεν συνέβησαν όλα τόσο ιδανικά.
«Στη Μακρόνησο οι Πόντιοι και Ασσύριοι πρόσφυγες έμεναν μέσα σε σκηνές, έπιναν νερό μέσα από σκουριασμένες δεξαμενές που τις έφερναν από το Λαύριο, ενώ στήριγμά τους ήταν ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, άλλα διεθνή τμήματα του Ερυθρού Σταυρού, καθώς και περίπου 1.000 εθελόντριες γιατρίνες από τις ΗΠΑ», είχε πει ο πρόεδρος του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί» Θεόφιλος Καστανίδης στην εκδήλωση «1922-1923. Εκατό χρόνια μετά το Μακρονήσι λύνει τη σιωπή του» (2020).
Οι συνθήκες ήταν δύσκολες, οι εγκαταστάσεις ανεπαρκείς. Πολλοί άνθρωποι υπέκυψαν στις κακουχίες, και για κάποιους ο θάνατος ήταν αργός και βασανιστικός.
Ανέγερση Μνημείου στη μνήμη των θανόντων – αλλά και όσων προσπάθησαν να κάνουν τις συνθήκες ζωής υποφερτές
Μετά από συστηματική έρευνα εντοπίστηκε ο ακριβής γεωγραφικός χώρος του λοιμοκαθαρτηρίου στο ΝΑ άκρο του νησιού, και μέσω του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί», υποβλήθηκε επίσημο αίτημα και αρχιτεκτονικά σχέδια στο αρμόδιο Τμήμα Νεότερων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού.
Η έγκριση του αιτήματος και η ανέγερση του μνημείου, με τη συμβολή πολλών παραγόντων, έχουν ως στόχο να μην ξεχαστούν οι Πόντιοι, Μικρασιάτες και Ασσύριοι πρόσφυγες οι οποίοι άφησαν εκεί την τελευταία τους πνοή, αλλά και να τιμηθούν οι υγειονομικές υπηρεσίες του ελληνικού και του αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού καθώς και οι Αμερικανίδες γιατροί της οργάνωσης «American Women’s Hospitals» (AWH), για την ανιδιοτελή προσφορά τους στην περίθαλψη των προσφύγων.
Την Κυριακή 3 Σεπτεμβρίου, στις 09:30, η Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος (ΠΟΕ), η Πανελλήνια Ένωση Ασσυρίων και ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί» θα πραγματοποιήσουν στη Μακρόνησο τα εγκαίνια του Μνημείου που ανεγέρθηκε στο χώρο του λοιμοκαθαρτηρίου.
