Ένα οθωμανικό μνημείο που έχει συνδεθεί εμμέσως και με την Ανταλλαγή, και θεωρείται εμβληματικό στη Χίο, παραδόθηκε στο κοινό από την Εφορεία Αρχαιοτήτων του νησιού. Πρόκειται για το τέμενος Χαμιδιέ, γνωστό και ως Μπαϊρακλί τζαμί, ένας συνοικιακός χώρος προσευχής (μετζίτ) μέσα στο φρούριο.
Σύμφωνα με την επιγραφή στην είσοδο, χτίστηκε το 1892 με χορηγία του Αβδούλ (ή Αμπντούλ) Χαμίτ Β’, ο οποίος έμεινε στην Ιστορία ως «κόκκινος σουλτάνος» λόγω της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
Σαν από… γύρισμα της τύχης, μετά την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών το τέμενος που χρηματοδότησε έγινε σπίτι για μια μεγάλη οικογένεια Αρμενίων, των Κιοσκεριάν. «Κατά την ανασκαφή που προηγήθηκε της αναστήλωσης “διαβάστηκε” η ιστορία του χώρου, η ιστορία της γειτονιάς του φρουρίου», δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η αρχαιολόγος Όλγα Βάσση, προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χίου.
Για το Μπαϊρακλί τζαμί χρησιμοποιήθηκαν αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη, ενώ το σημείο που βλέπει προς το Μέκκα πατά πάνω σε οικοδομικό κατάλοιπο απ’ όπου έχει αποτοιχιστεί αρχαία επιγραφή. Εκεί πιστεύεται ότι βρισκόταν αψίδα γενοβέζικης καθολικής εκκλησίας, σύμφωνα τις γραπτές πηγές που προς το παρόν δεν έχουν επιβεβαιωθεί ανασκαφικά.
Επίσης, δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι κάτω από το οθωμανικό μνημείο έχει ταφεί ο Ζακ Κερ, ένας πάμπλουτος Γάλλος, ο οποίος δάνειζε ακόμα και τον βασιλιά. Υπέκυψε στα τραύματά του στη Χίο, κατά τη διάρκεια ταξιδιού από τη Γένοβα. Τάφος πράγματι βρέθηκε, αλλά όχι ο δικός του.
Το αποτύπωμα των Αρμενίων
Τη σχέση της οικογένειας Κιοσκεριάν με το Μπαϊρακλί τζαμί επιβεβαιώνουν τα αρχικά Σ.Κ. που είναι σκαλισμένα σε μια πέτρα στο δάπεδο του εξωνάρθηκα – Σταύρος Κιοσκεριάν. Δίπλα σε αυτά, τα αρχικά του φίλου του Γιώργου Ζυμαράκη (Γ.Ζ.), του σπουδαίου Χιώτη ζωγράφου.
Για τη στέγη που βρήκαν στο μνημείο, αλλά και για τους πρόσφυγες της Μικρασίας, υπάρχει η μαρτυρία της Νουρίτσας Κιοσκεριάν. Μάλιστα, μια από τις περιγραφές είναι για τους παστουρμάδες που κρεμούσαν στα κάγκελα του εξωνάρθηκα για να στεγνώσουν!
Κατ’ εφαρμογή της Συνθήκης της Λοζάνης (η οποία υπογράφηκε 100 χρόνια πριν), το τέμενος πουλήθηκε από το Ταμείο Ανταλλάξιμης Περιουσίας σε οικογένεια προσφύγων. Λόγω χρεών, χρόνια αργότερα πέρασε στην Ιονική Τράπεζα που αργότερα συγχωνεύτηκε με την Πίστεως, και η οποία σήμερα είναι η Alpha Bank. Το 2010 η τράπεζα δώρισε το κτήριο στο υπουργείο Πολιτισμού, δεδομένου ότι είχε κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο.
Αναφορά στην Παναγία
Το Χαμιδιέ τζαμί, όπως και όλοι οι λατρευτικοί χώροι της κατηγορίας των μετζίτ, δεν είχε μιναρέ αλλά εξώστη, ο οποίος συντηρήθηκε κατά τις εργασίες ανακαίνισης. Επίσης ανακατασκευάστηκαν μεγάλα τμήματα του εσωτερικού διάκοσμου.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η επιγραφή με απόσπασμα από το Κοράνι πάνω από την κόγχη που «βλέπει» προς τη Μέκκα· αναφέρεται στην Παναγία και στον αρχιερέα Ζαχαρία. Σύμφωνα με τις οθωμανικές Γραφές, στα Άγια των Αγίων στο Ναό του Σολομώντα ο Θεός έστελνε τρόφιμα στην Παναγία – στις χριστιανικές αναφέρεται άγγελος Κυρίου.
Μετά την ανακαίνισή του το τέμενος λειτουργεί ως στέγη πολιτισμού. Ήδη φιλοξενείται η έκθεση του Καλλιτεχνικού Οργανισμού ΔΗΩ «Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα», με προσκεκλημένους 12 καλλιτέχνες από Ελλάδα, Τουρκία, Λίβανο, Ιράν και Κύπρο.
