Προσφυγομάνα. Καμιά άλλη πόλη της Ελλάδας, πλην της Θεσσαλονίκης, δεν φέρει αυτόν τον (τιμητικό) τίτλο. Στις 26 Οκτωβρίου 1912 απελευθερώθηκε, το 1917 καταστράφηκε από τη μεγάλη πυρκαγιά και από το 1919 έως το 1926 σε αυτή δημιουργήθηκαν 75 προσφυγικοί συνοικισμοί με ξεριζωμένους από τον Πόντο, τη Μικρασία, την Ανατολική Θράκη, τον Καύκασο. Μια πόλη που σε τόσο λίγο διάστημα άλλαξε εντελώς πρόσωπο.
Όπως προκύπτει από το Προσφυγικό Μητρώο (Γενικό Αρχείο Δημοτών) του Δήμου Θεσσαλονίκης –σημειωτέον είναι το μοναδικό αρχείο αστικής εγκατάστασης προσφύγων στην Ελλάδα–, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκαν περίπου 35.000 οικογένειες, δηλαδή 100.000-150.000 άτομα, στο κέντρο και περιμετρικά· μέχρι το 1934 όσοι ζούσαν σε Ευκαρπία, Κορδελιό, Καλαμαριά, Τριανδρία και Τούμπα ήταν δημότες Θεσσαλονίκης.
Μάλιστα, όσο και αν φαίνεται απίστευτο, το Προσφυγικό Μητρώο, αυτό το πολύτιμο τεκμήριο, μέχρι πριν από δύο χρόνια ήταν… χαμένο. Εντοπίστηκε από το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης και παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο κοινό και στην ακαδημαϊκή κοινότητα μέσα από την έκθεση «ΜΕΤΟΙΚΕΣΙΑ», η οποία δημιουργήθηκε με αφορμή τα 100 χρόνια από τη Συνθήκη της Λοζάνης.
Ουσιαστικά πρόκειται για ένα ταξίδι μέσω των τεκμηρίων στην εξέλιξη της Θεσσαλονίκης μετά την εγκατάσταση των προσφύγων, η οποία σηματοδότησε την επέκτασή της πέρα από τη μεσαιωνική πόλη των τειχών.
Το Προσφυγικό Μητρώο
Τι είναι όμως το Προσφυγικό Μητρώο; Πρόκειται για την πλήρη καταγραφή και πολιτογράφηση των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη από το 1922 έως το 1926. Στις σελίδες των 12 τόμων του αναγράφονται ο πατέρας, η μητέρα, τα τέκνα, οι ημερομηνίες γέννησης, ο τόπος προέλευσης της οικογένειας και ο τρόπος με τον οποίο απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και έγιναν δημότες Θεσσαλονίκης, όπως εξήγησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο υπεύθυνος αρχειακής έρευνας και τεκμηρίωσης της έκθεσης, δημοσιογράφος και ιστορικός ερευνητής του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης, Νίκος Μαραντζίδης.
Η διαδικασία της πολιτογράφησης που διεκπεραίωσε ο Δήμος Θεσσαλονίκης θεωρείται ότι σηματοδότησε τη μετάβαση από την ιδιότητα του πρόσφυγα και παθητικού παρατηρητή των εξελίξεων σε εκείνη του ενεργού πολίτη.
Από τότε που εντοπίστηκε το Προσφυγικό Μητρώο στο Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης απευθύνθηκαν, πέρα από ερευνητές, και απόγονοι προσφύγων απ’ όλη την Ελλάδα για να ψάξουν τους συγγενείς τους, σύμφωνα με τον Νίκο Μαραντζίδη.
Σήμερα οι επισκέπτες της έκθεσης έχουν τη δυνατότητα να δουν επίσης οικογενειακά προσφυγικά βιβλιάρια που βρέθηκαν μαζί με το Προσφυγικό Μητρώο. Είναι τα έγγραφα που συνόδευαν την οικογένεια στη μετακίνησή της σε όλη την Ελλάδα και έχουν στο πρώτο φύλλο οικογενειακή φωτογραφία. Ακολουθεί το ονοματεπώνυμο του αρχηγού της οικογένειας, ο τόπος καταγωγής, η διεύθυνση και η ημερομηνία εγκατάστασης, καθώς και ο αριθμός και τα ονόματα των προστατευόμενων μελών, αλλά και οι παροχές που δικαιούνταν η οικογένεια.
Το προφίλ των προσφύγων
Από την ανάλυση των στοιχείων του Προσφυγικού Μητρώου προκύπτει ότι το 21,9% των προσφύγων ήταν τεχνίτες, το 19,5% έμποροι και πωλητές και το 15,8% είχε κάποιο επάγγελμα από τον αγροκτηνοτροφικό τομέα.
Στη σχετική ενότητα της έκθεσης αναδεικνύονται οι νέες γνώσεις και η τεχνογνωσία που έφεραν στους τομείς των υπηρεσιών, του εμπορίου και των καλλιεργειών.
Στην περιοχή της Θεσσαλονίκης οι περισσότεροι πρόσφυγες απορροφήθηκαν ως εργάτες σε υφαντουργεία, βαφεία, κεραμοποιεία, καπνεργοστάσια. Στους συνοικισμούς λειτούργησαν φούρνοι, κρεοπωλεία, παντοπωλεία, φαρμακεία, περίπτερα. Άλλοι πρόσφυγες έγιναν τεχνίτες, οικοδόμοι, μαραγκοί.
Σε όλο το Προσφυγικό Μητρώο είναι καταγεγραμμένοι 500 διαφορετικοί τόποι προέλευσης, χωριά, κωμοπόλεις και πόλεις που παρουσιάζονται στην έκθεση, όπως επίσης και οι συνοικισμοί που δημιουργήθηκαν στο κέντρο, στα δυτικά και βορειοδυτικά, στα βόρεια και ανατολικά, και στα νοτιοανατολικά.
Οι επιμελητές εμπλούτισαν την έκθεση με πληροφορίες για την κατάσταση του ελληνικού κράτους και τα γεγονότα που προηγήθηκαν της προσφυγικής εγκατάστασης, τον Εθνικό Διχασμό, την οικονομική κρίση και το πώς ήταν συγκροτημένες οι υπηρεσίες που ανέλαβαν την περίθαλψη του προσφυγικού πληθυσμού.
Ο «Ατρόμητος» και η Πράσινη Εορτή στην Καλαμαριά το 1927
Ο «Ατρόμητος» ήταν το πρώτο λεωφορείο που εκτελούσε δρομολόγια από την Καλαμαριά στο Ντεπώ, το 1927. Η συγκοινωνιακή σύνδεση του κέντρου της πόλης με τους συνοικισμούς ήταν ένα από τα έργα που υλοποιήθηκαν από το Δήμο Θεσσαλονίκης.
«Πέρα από την καταγραφή των προσφύγων, ο Δήμος ανέλαβε και την υλοποίηση έργων υποδομών, τη δημιουργία οδικού δικτύου σύνδεσης και συστήματος υδροδότησης μέσα στους προσφυγικούς συνοικισμούς, και καθώς οι ανάγκες μεγάλωναν πήρε και δάνεια για να τα ολοκληρώσει» τόνισε ο Νίκος Μαραντζίδης.
Την έκθεση «ΜΕΤΟΙΚΕΣΙΑ» συμπληρώνουν μελέτες, πρωτότυπα αρχιτεκτονικά σχέδια και αποφάσεις από τις τεχνικές υπηρεσίες του Δήμου που δείχνουν τα έργα ηλεκτροφωτισμού, οδοποιίας, συγκοινωνίας και τις δράσεις καλλωπισμού των συνοικιών, όπως η Πράσινη Εορτή στην Καλαμαριά το 1927 με φύτευση 2.500 δένδρων.
Επιπλέον, η δημοτική Αρχή φρόντισε για την εκπαίδευση των προσφύγων, την ανέγερση και λειτουργία σχολείων και διέθεσε κονδύλια για την αγορά βιβλίων για μαθητές που δεν ήταν σε θέση να τα αγοράσουν, αλλά και για την υγειονομική περίθαλψη με δημοτικά ιατρεία και δημοτικά φαρμακεία.
«Μέσα από την έκθεση κάτοικοι και επισκέπτες της πόλης, μαθητές και φοιτητές θα γνωρίσουν την ιστορία της προσφυγικής εγκατάστασης στο Δήμο Θεσσαλονίκης μέσα από ένα πρωτοεμφανιζόμενο αρχείο που δεν έχει παρουσιαστεί ξανά ποτέ, ούτε στην ακαδημαϊκή κοινότητα της πόλης» υπογράμμισε ο Νίκος Μαραντζίδης.
