Σε έναν μήνα συμπληρώνονται 100 χρόνια από την υπογραφή της Συνθήκης της Λοζάνης. Επειδή το θέμα είναι επίκαιρο και εξαιρετικής σημασίας, παραθέτουμε κείμενο του Baskın Oran, ο οποίος συμμετείχε σε συμπόσιο που έγινε στις 10 Ιουνίου στο δημαρχείο της Λοζάνης και διοργανώθηκε με πρωτοβουλία των Κούρδων.
Ακολουθεί το κείμενο του Τούρκου πολιτικού και λέκτορα στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας, στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών του Τμήματος Διεθνών Σχέσεων:
Στο συμπόσιο με αφορμή την 100ή επέτειο από τη Συνθήκη με την οποία τερματίστηκε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος (οι Τούρκοι ηττήθηκαν, αλλά μετά ήταν νικητές στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας), στην εισήγησή μου ανέφερα ότι η Λοζάνη δεν ήταν ούτε νίκη ούτε ήττα, αλλά συμβιβασμός.
Τα συμπεράσματα του συμποσίου θα δημοσιευθούν στον ιστότοπο του Κουρδικού Ινστιτούτου του Παρισιού, το οποίο ήταν ένας από τους διοργανωτές. Εγώ μίλησα στα γαλλικά, λαμβάνοντας μέρος στο δεύτερο πάνελ που είχε θέμα: «Οι μειονότητες στη Συνθήκη».
Συνοπτικά είπα τα εξής:
1) Γενική εξέταση της Συνθήκης: Η Συνθήκη της Λοζάνης είναι το μόνο κείμενο που εξακολουθεί να ισχύει μεταξύ εκείνων που έβαλαν τέλος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το απέδωσα στο ότι τερμάτισε τόσο τον Α’ Παγκόσμιο στον οποίο ηττήθηκαν οι Τούρκοι, όσο και τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας στον οποίο νίκησαν. Επίσης εξήγησα γιατί επιλέχθηκε η συγκεκριμένη πόλη.
Σε αντίθεση με τη Συνθήκη των Σεβρών, η «Μεγάλη Αρμενία» δεν αναφέρεται γιατί η Άγκυρα, διοργανώνοντας το Οικονομικό Συνέδριο της Σμύρνης κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, έδωσε το εξής μήνυμα στους Δυτικούς: «Δεν θα γίνουμε Μπολσεβίκοι». Μετά από αυτή τη διαβεβαίωση, εκείνοι εγκατέλειψαν την ιδέα της Μεγάλης Αρμενίας που είχε σχεδιαστεί ώστε να αποτελέσει ένα «κράτος ασφαλείας» ως ενδιάμεσος χώρος απέναντι στη Σοβιετική Ρωσία.
Πρόσθεσα δε ότι σε αντίθεση με τη Συνθήκη των Σεβρών δεν αναφέρεται το Κουρδιστάν, και ότι αυτή η ιστορική περιοχή διαμοιράζεται σε τρία κράτη.
2) «Προστασία των μειονοτήτων»: Εδώ εξήγησα ότι οι μη μουσουλμάνοι έχουν αποκτήσει μειονοτικά δικαιώματα, τα οποία όμως παραβιάζονται. Επίσης είπα ότι η Συνθήκη προέβλεπε ακόμα:
α) το δικαίωμα των πολιτών των οποίων η «γλώσσα δεν είναι η τουρκική» να χρησιμοποιούν τη δική τους γλώσσα προφορικά στα δικαστήρια (άρθρο 39/5),
β) Το δικαίωμα όλων των πολιτών να χρησιμοποιούν μια γλώσσα της επιλογής τους παντού (άρθρο 39/4),
γ) ισότητα ενώπιον του νόμου για «όλους τους πολίτες που κατοικούν στην Τουρκία».
3) Το Άρθρο 39 και τα δικαιώματα στη μητρική γλώσσα: Για το Άρθρο 39 της Συνθήκης, το οποίο είναι κοινό κείμενο της Άγκυρας και Δυτικών, είπα ότι η συνεχής παραβίαση των διατάξεων 39/4 και 39/5 –που αφορά στην ουσία την ίδρυση του τουρκικού κράτους– είναι το σημαντικότερο εμπόδιο για τη σύναψη σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
***
Το τελευταίο πάνελ του συμποσίου είχε στο επίκεντρο το ερώτημα: «Μπορεί να αναθεωρηθεί η Συνθήκη της Λοζάνης;» Όσοι συμμετείχαν τόνισαν ότι η Συνθήκη αποκλείει άδικα τους Κούρδους και τους Αρμένιους, και στάθηκαν στο πώς μπορούν να διορθωθούν αυτές οι αδικίες.
Στο διεθνές δίκαιο η τροποποίηση πολυμερών συνθηκών είναι δυνατή μόνο με την αρχή του rebus sic stantibus (εκτός αν αλλάξουν οι προϋποθέσεις). Άλλωστε η Συνθήκη της Λοζάνης ήδη έχει τροποποιηθεί μια φορά, το 1936, στα άρθρα που αφορούν το καθεστώς των Στενών. Με τη συμμετοχή και τη σύμφωνη γνώμη των μερών υπογράφηκε η Συνθήκη του Μοντρέ με την οποία η περιοχή των Στενών αφέθηκε πλήρως στην κυριαρχία της Τουρκίας.
Στη Διάσκεψη της Λοζάνης το 1923 υπογράφηκαν ακριβώς 18 Συμφωνίες. Η Συνθήκη Ειρήνης, την οποία ονομάζουμε «Συνθήκη της Λοζάνης», που καθορίζει τα σύνορα της Τουρκίας και υπογράφηκε από 8 χώρες ήταν μια και η πιο σημαντική. Ένα τέτοιο πολυμερές κείμενο μπορεί να αλλάξει μόνο με τη σύγκληση νέας διάσκεψης όλων των μερών που υπέγραψαν το 1923, και φυσικά με τη σύμφωνη γνώμη τους. Νομίζω ότι αυτό το γνωρίζουν και όσοι δεν έχουν σπουδάσει διεθνές δίκαιο.
Ωστόσο, υπάρχουν τρία δυσάρεστα πράγματα που με ενοχλούν πολύ.
Το πρώτο είναι οι αναφορές που έγιναν για τη δυνατότητα ανανέωσης της συνθήκης. Φυσικά, καταλαβαίνω και ξέρω πώς νιώθουν οι Κούρδοι και οι Αρμένιοι. Ακριβώς όπως η Συνθήκη των Σεβρών ήταν ένα άδικο κείμενο για τους Τούρκους, ορισμένες διατάξεις και πρακτικές της Συνθήκης της Λοζάνης είναι το ίδιο άδικες. Όποιος έχει συνείδηση πρέπει να το δεχτεί αυτό.
Αλλά το πώς μπορεί να αλλάξει η Συνθήκη της Λοζάνης δεν είναι ένα θέμα συνείδησης και αισθήματος αδικίας, είναι θέμα διεθνούς δικαίου, και αυτό πρέπει να γίνει γνωστό.
Το πιο σημαντικό: αυτό που είπε ο δολοφονηθείς Χραντ Ντινκ πριν από 20 και πλέον χρόνια δεν έγινε ποτέ κατανοητό. Ο Αρμένιος δημοσιογράφος είχε δηλώσει χίλιες φορές και ανοιχτά: «Τα [αρμενικά] μας προβλήματα δεν μπορούν να διορθωθούν με εξωτερική παρέμβαση, μόνο οι λαοί της Τουρκίας μπορούν να το διορθώσουν». Αυτός είναι ο λόγος που άρχισε να τυπώνει την εφημερίδα Agos στα τουρκικά από το 1996. Ήταν απολύτως σωστό αυτό που είπε.
Το δεύτερο είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν οι οπαδοί του Ερντογάν και οι εθνικιστές το θέμα: «Η μαύρη προπαγάνδα που διεξάγεται για τη Συνθήκη Ειρήνης της Λοζάνης, η οποία είναι σημάδι της μεγάλης ήττας που η Δύση δεν ξέχασε ποτέ, συνεχίζεται. Ένα από τα μεγαλύτερα κείμενα για τη νίκη που επιτεύχθηκε κατά των δυτικών ιμπεριαλιστών γίνεται 100 ετών».
Το τρίτο είναι το γεγονός ότι η Τουρκία κάνει συνεχώς στρατιωτικές επεμβάσεις στη Συρία και το Ιράκ. Επιπλέον, δεκάδες βάσεις δημιουργούνται στα βορειοδυτικά (Ιντλίμπ) της Συρίας και τα κατεχόμενα τμήματα της βόρειας Συρίας διοικούνται από τη νομαρχία του Γκαζιαντέπ, η οποία χτίζει κτήρια, συμπεριλαμβανομένου του πανεπιστημίου.
Γίνονται αυτά εντός των ορίων που θέτει η Συνθήκη Ειρήνης της Λοζάνης; Δεν αλλάζουν έτσι οι όροι της από τη Δημοκρατία της Τουρκίας και ορισμένους θεσμούς της;
Για να μην αναφέρω τη «Γαλάζια Πατρίδα» που κήρυξαν οι απόστρατοι ναύαρχοί μας, διαγράφοντας το Αιγαίο και δηλώνοντας ότι η περιοχή αυτή είναι τουρκική.
Και φυσικά, δεν αναφέρομαι ούτε στο χάρτη του «Εθνικού Όρκου» που δόθηκε στον Ντεβλέτ Μπαχτσελί κατά την επίσκεψή του στο Κέντρο των Γκρίζων Λύκων (Ülkü Ocakları), ο οποίος δείχνει ακόμη και την Κρήτη να ανήκει στην Τουρκία.
