Ξεκίνησε ως τραγούδι του γάμου, με μια επίκληση στον Άγιο Παντελεήμονα να προστατεύει τη νύφη, τον γαμπρό και τους κουμπάρους. Μετά το 1922 και τη Μικρασιατική Καταστροφή όμως, στους στίχους του μπήκαν η θάλασσα, ο απέναντι Τσεσμές και το Ρεϊζντερέ.
Έτσι, το εύθυμο γαμήλιο τραγούδι έγινε συγχρόνως τραγούδι της προσφυγιάς.
Σήμερα, 27 Ιουλίου, ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Παντελεήμονα, τον μεγαλομάρτυρα και ιαματικό άγιο από τη Νικομήδεια της Μικράς Ασίας, ένας παλιός σκοπός της Ερυθραίας διατηρεί ζωντανή τη μνήμη των τόπων όπου λατρεύτηκε.
Ο Άγιος Παντελεήμονας του Κορακάρη
Το παραδοσιακό τραγούδι «Άγιε μου Παντελέημονα» προέρχεται από την Κρήνη –τον σημερινό Τσεσμέ– και την ευρύτερη περιοχή της Ερυθραίας. Ο Σίμων Καράς το κατέγραψε τη δεκαετία του 1940 και το χαρακτήρισε τραγούδι του γάμου.
Η πρώτη στροφή αναφέρεται στο ναό του Αγίου Παντελεήμονα, ο οποίος βρισκόταν στον Κορακάρη, συνοικία της Κρήνης:
«Άγιε μου Παντελέημονα που ’σαι στον Κορακάρη».
Σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσε ο ερευνητής Δημήτρης Ν. Θωμαδάκης, ο ναός είχε χτιστεί το 1840 και ήταν μία από τις πέντε ελληνικές εκκλησίες της Κρήνης, μαζί με τον Άγιο Χαράλαμπο, την Ευαγγελίστρια, την Παναγία Ψαριανή και την Αγία Φωτεινή.
Ο Κορακάρης είχε αναπτυχθεί ψηλότερα από την παραλία του Τσεσμέ, όταν ελληνικές οικογένειες –κυρίως ναυτικών– άρχισαν να εγκαθίστανται στην περιοχή. Η μία πλευρά του έφθανε έως τη θάλασσα και ήταν κατάφυτη από αμπέλια και οπωροφόρα δέντρα.
Από το γάμο στην προσφυγιά
Η αρχική μορφή του τραγουδιού συνόδευε το γαμήλιο έθιμο. Όμως, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή απέκτησε νέους στίχους, οι οποίοι μιλούσαν πλέον για τον ξεριζωμό.
Σύμφωνα με την έρευνα του Δημήτρη Θωμαδάκη, οι νοσταλγικές αυτές στροφές δημιουργήθηκαν από πρόσφυγες της Ερυθραίας, πολλοί από τους οποίους είχαν καταφύγει στη Χίο.
Από το νησί έβλεπαν απέναντί τους τα μικρασιατικά παράλια και πέρασαν στο τραγούδι τη θάλασσα, τον Τσεσμέ και το Ρεϊζντερέ.
Το «καρσί», δηλαδή το αντίκρυ, έγινε η απόσταση που τους χώριζε από την πατρίδα. Οι πρόσφυγες τραγουδούσαν για την επιθυμία να ανοίξουν πανιά, να καθίσουν ξανά στο τιμόνι και να αντικρίσουν το Ρεϊζντερέ, ώστε να απαλύνουν τον πόνο τους.
Έτσι, ο ίδιος σκοπός μπορούσε να συνοδεύει τη χαρά ενός γάμου και, λίγους στίχους αργότερα, να μεταφέρει τον καημό των ανθρώπων που έβλεπαν τον τόπο τους μόνο από την απέναντι ακτή.
Ένα βίντεο φτιαγμένο από αρχεία και προσωπικές φωτογραφίες
Το τραγούδι περιλαμβάνεται στο διπλό CD Ο παραδοσιακός γάμος των Ελλήνων του Ομίλου Ερευνών Πηλίου. Ερμηνεύεται από τη Γυναικεία Χορωδία Παραδοσιακού Τραγουδιού του Ομίλου, υπό τη διεύθυνση του Γιάννη Μπακαλέξη, ενώ την ενορχήστρωση και τη διεύθυνση της ορχήστρας είχε ο Νίκος Μούτσελος.
Ο Δημήτρης Θωμαδάκης αξιοποίησε την ηχογράφηση για να δημιουργήσει ένα βίντεο μνήμης αφιερωμένο στο τραγούδι και στην Ερυθραία:
Όπως έχει διευκρινίσει ο ίδιος, οι ιστορικές φωτογραφίες που συνοδεύουν τη μουσική εισαγωγή προέρχονται από το αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, με το οποίο είχε συνεργαστεί και σε προηγούμενες παρουσιάσεις του.
Το υπόλοιπο φωτογραφικό υλικό ανήκει στην προσωπική του συλλογή και τραβήχτηκε τον Απρίλιο του 2013, κατά τη διάρκεια ταξιδιού στην Ερυθραία. Ο τότε δήμαρχος Λήμνου τον είχε προσκαλέσει να συνοδεύσει την αποστολή του Πολιτιστικού Συλλόγου Αγίου Δημητρίου Λήμνου, τα μέλη του οποίου είναι απόγονοι προσφύγων από το Ρεϊζντερέ.
Από την Ερυθραία στην ποντιακή Αυλήαννα
Η τιμή προς τον Άγιο Παντελεήμονα δεν περιοριζόταν στην Ιωνία. Στον Πόντο, στην Αυλήαννα της Μεσοχαλδίας, στις υπώρειες του όρους Άγιος Παύλος, υπήρχε επίσης ναός αφιερωμένος στον άγιο, στην κάτω ενορία του χωριού. Στην άνω ενορία βρισκόταν ο Άγιος Δημήτριος.
Στο ποντιακό χωριό ζούσαν περίπου 150 ελληνικές οικογένειες. Κατά την τοπική παράδοση, η Αυλήαννα υπήρξε θερινό θέρετρο της Άννας Κομνηνής και από εκεί προήλθε το όνομά της.
Μετά τη Γενοκτονία και την ανταλλαγή των πληθυσμών, οι κάτοικοί της διασκορπίστηκαν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Περίπου 42 οικογένειες εγκαταστάθηκαν κοντά στον Πολύμυλο Κοζάνης και δημιούργησαν τη νέα Αυλήαννα, τη σημερινή Αυγή.
Μαζί τους μετέφεραν και την τιμή προς τον άγιο. Στον νέο τόπο έχτισαν ναό αφιερωμένο στον Άγιο Παντελεήμονα και κάθε χρόνο, στις 27 Ιουλίου, οι συγχωριανοί επιστρέφουν για το καθιερωμένο συναπάντημα και το ποντιακό γλέντι.
