Ανησυχία εγείρουν τα σχέδια της Ρωσίας να εγκαταστήσει ραντάρ και πυραυλικά συστήματα σε τουρκική πόλη που βρίσκεται περίπου 400 χιλιόμετρα από κρίσιμη βάση ραντάρ του ΝΑΤΟ, ως μέρος της συμφωνίας για την κατασκευή του πυρηνικού σταθμού Ακούγιου.
«Η εγκατάσταση συστήματος ραντάρ σημαίνει και τη δημιουργία συστήματος αεράμυνας. Με άλλα λόγια, έχετε δώσει άδεια για την κατασκευή ενός πυρηνικού σταθμού που δεν μπορούμε να προστατεύσουμε; Εφόσον το λογισμικό θα αφεθεί αποκλειστικά στους Ρώσους, με ποιον τρόπο θα διακρίνει φίλους και εχθρούς;». ρώτησε ο βουλευτής της αντιπολίτευσης Ζεκί Χαντάν Σινταλί κατά τη διάρκεια συζήτησης στο τουρκικό κοινοβούλιο στις 26 Οκτωβρίου.
Ο Σινταλί είναι εκλεγμένος στην επαρχεία της Μερσίνης, όπου η Rosatom κατασκευάζει τον πρώτο πυρηνικό σταθμό της Τουρκίας.
Η συμφωνία υπογράφηκε αρχικά ως διακυβερνητική συμφωνία μεταξύ των δύο χωρών τον Μάιο του 2010, με πολλές παραχωρήσεις εκ μέρους της Τουρκίας και του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος εξέδωσε βιαστικά προεδρικά διατάγματα και έσπευσε να ευχαριστήσει το Κρεμλίνο.
Με την πάροδο του χρόνου, οι όροι της συμφωνίας έγιναν σαφέστεροι και αποδείχθηκε ότι η Ρωσία θα εγκαταστήσει το σύστημα εντοπισμού κοντά στο εργοστάσιο και ενδεχομένως να αναπτύξει πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς όπως S-400, με το πρόσχημα της παροχής ασφάλειας για την εγκατάσταση.
Δεν υπάρχει ρητή αναφορά στη διμερή συμφωνία ή στους κανονισμούς που εγκρίθηκαν από την Τουρκία το 2010 σχετικά με τέτοια συστήματα, εκτός από τις γενικές διατάξεις για τη δημιουργία συστημάτων συναγερμού (MAI) για την ασφάλεια εντός και γύρω από τη μονάδα.
Οι λεπτομερείς κανονισμοί που εκδόθηκαν από την Πυρηνική Ρυθμιστική Αρχή της Τουρκίας (Nükleer Düzenleme Kurumu, NDK) στις 8 Αυγούστου 2020 σχετικά με την ασφάλεια της πυρηνικής εγκατάστασης και των υλικών δεν έκαναν καμία αναφορά σε συστήματα ραντάρ ή πυραύλων.
Το θέμα έχει συζητηθεί έντονα στο τουρκικό κοινοβούλιο και κατατέθηκε προσφυγή σε τουρκικό δικαστήριο για να σταματήσει η ελεγχόμενη από τη Ρωσία τουρκική εταιρεία να προχωρήσει στην κατασκευή όπως είχε προγραμματιστεί.
«Φέρνετε μια ατομική βόμβα στο Ακούγιου και παραδίδετε το κουμπί στο Κρεμλίνο», δήλωσε ο βουλευτής της αντιπολίτευσης Σερκάν Τοπάλ.
Το Ακούγιου βρίσκεται κοντά στη βάση ραντάρ στη Μαλάτια, που είναι μέρος του συστήματος αντιπυραυλικής άμυνας του ΝΑΤΟ και συνεργάζεται με τα συστήματα αναχαίτισης στη Ρουμανία και την Πολωνία.
Η κυβέρνηση του ΑΚΡ δεν έχει δώσει λεπτομέρειες για την κατασκευή του εργοστασίου, το οποίο εκτιμάται ότι θα κοστίσει περίπου 20-22 δισεκατομμύρια δολάρια. Η όλη διαδικασία στερείται διαφάνειας και καλύπτεται από μυστικότητα.
Την ίδια ώρα, η κυβέρνηση δεν ανταποκρίνεται στην κριτική της αντιπολίτευσης για πληθώρα ζητημάτων, ανησυχίες για την εθνική ασφάλεια, περαιτέρω εξάρτηση από τη Ρωσία στον ενεργειακό τομέα, ψευδείς περιβαλλοντολογικές μελέτες και αυξημένες εγγυήσεις αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας.
Οι Ρώσοι φαίνεται να φτιάχνουν τους δικούς τους κανόνες καθώς προχωρούν με τα σχέδιά τους σε σχέση με την κατασκευή του σταθμού, καθώς η εταιρεία διαχείρισης της κατασκευής μήνυσε ενώπιον τουρκικού δικαστηρίου τον μοναδικό Τούρκο στο διοικητικό συμβούλιο, Χασάν Ζαψού, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι η διοίκηση, αποτελούμενη από Ρώσους, τον άφησε στο σκοτάδι και δεν τον συμπεριέλαβε στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Ο Ζαψού, μακροχρόνιος σύμμαχος του Ερντογάν, δήλωσε ότι η εγκατάσταση ραντάρ θα μπορούσε ενδεχομένως να αποτελέσει κίνδυνο εθνικής ασφάλειας για την Τουρκία και μπορεί να μην ευθυγραμμίζεται με την τουρκική εξωτερική πολιτική.
Είπε στο διοικητικό συμβούλιο ότι η εταιρεία έπρεπε να μιλήσει με τις τουρκικές αρχές πριν αναθέσει ένα συμβόλαιο σε μια ρωσική εταιρεία, αλλά αγνοήθηκε και οι Ρώσοι πήραν αυθαίρετα την απόφαση στις 6 Ιουνίου 2021 και του ζήτησαν να το αποκρύψει.
Σε κάθε περίπτωση το έργο του Ακούγιου έχει τραβήξει την προσοχή τους τελευταίους μήνες. Σύμφωνα με τον βουλευτή της αντιπολίτευσης Αλί Μαχίρ Μπασαρίρ η παραχώρηση γης 10 εκατομμυρίων τετραγωνικών μέτρων στη Ρωσία για το έργο φαινόταν ύποπτη από την αρχή, επειδή παρόμοια εργοστάσια ηλεκτροπαραγωγής σε άλλες χώρες λειτουργούν σε μια περιοχή έκτασης περίπου ενός εκατομμυρίου τετραγωνικών μέτρων. Αυτό υποδηλώνει ότι η Ρωσία έχει κάποια άλλα σχέδια για τη γη που η κυβέρνηση δεν αποκαλύπτει, είπε.
Επιπλέον, η κυβέρνηση Ερντογάν κάνει ό,τι περνά από το χέρι της για να πνίξει την κριτική και να αποκρύψει από το κοινό τις λεπτομέρειες των προβλημάτων στην κατασκευή του εργοστασίου.
Κοινοβουλευτική πρόταση που κατατέθηκε από το CHP της αξιωματικής αντιπολίτευσης στις 24 Οκτωβρίου 2022 ζήτησε τη σύσταση επιτροπής για τη διερεύνηση ζητημάτων ασφαλείας για το σύστημα ραντάρ που θα κατασκευάσει η Ρωσία στο Ακούγιου.
Η πρόταση αναφέρεται στην απόφαση αριθ. 2021/17 του διοικητικού συμβουλίου της Akkuyu NGS Nuclear Santral A.Ş. στις 16 Ιουνίου 2021, η οποία ανέφερε ότι η εταιρεία είχε υπογράψει σύμβαση ασφάλειας με μια εταιρεία με την επωνυμία New Era of Industrial Technologies (NEPT) A.Ş. για την προμήθεια συστημάτων ασφαλείας εντός και γύρω από τις τέσσερις μονάδες παραγωγής πυρηνικής ενέργειας του εργοστασίου.
Παρά τις προειδοποιήσεις της αντιπολίτευσης ότι μια βάση ραντάρ θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την εθνική ασφάλεια της Τουρκίας, το ψήφισμα απορρίφθηκε στη γενική συνέλευση στις 26 Οκτωβρίου με πλειοψηφία από το κυβερνών AKP και το ακροδεξιό MHP.
Ωστόσο, η συζήτηση αποκάλυψε περαιτέρω λεπτομέρειες σχετικά με ορισμένες από τις ασάφειες σχετικά με το έργο.
Οι Ρώσοι ίδρυσαν μια εταιρεία στην Άγκυρα με την επωνυμία Akkuyu NGS Elektrik Üretim A.Ş. στις 13 Δεκεμβρίου 2010. Και τα πέντε ιδρυτικά μέλη και μέτοχοι ήταν ρωσικές εταιρείες, εισηγμένες ως Atomstroyexport, Inter Rao Ues, Konzern Rosenergoatom, Atomtechenergo και Atomenergoremont. Όλα τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου ήταν Ρώσοι υπήκοοι, ενώ τον Νοέμβριο του 2013 ο Χασάν Ζαψού εισήχθη ως μέλος του ΔΣ.
Η Akkuyu NGS ανέθεσε την κατασκευή σε μια κοινοπραξία που ονομάζεται T2-IC, η οποία ανήκει εξίσου στην τουρκική εταιρεία IC İçtaş İnşaat Sanayi ve Ticaret AŞ και στη ρωσική εταιρεία Titan-2. Η σύμβαση ανατέθηκε στην T2-IC στις 22 Ιουλίου 2019 με στόχο να πλουτίσουν οι στενοί επιχειρηματικοί συνεργάτες του Τούρκου προέδρου, παρόλο που ο η İçtaş δεν είχε εμπλακεί ποτέ στο παρελθόν στην κατασκευή πυρηνικού σταθμού.
Η έλλειψη εμπειρίας σε συνδυασμό με μια σειρά από λάθη που έκανε η τουρκική εταιρεία στην κατασκευή προκάλεσε καθυστερήσεις. Εντοπίστηκαν ρωγμές στα θεμέλια του εργοστασίου, αλλά η τουρκική ρυθμιστική αρχή NDK πιέστηκε από την κυβέρνηση να αγνοήσει αυτά τα ελαττώματα και να μην διερευνήσει τις παραβιάσεις.
Με νέο προεδρικό διάταγμα που εκδόθηκε από τον Ερντογάν τον Φεβρουάριο του 2019, έγιναν αλλαγές για να διορθωθεί το πρόβλημα ρίχνοντας σκυρόδεμα στο θεμέλιο για να καλυφθούν οι ρωγμές στην κατασκευή.
Θορυβημένοι από τα λάθη των Τούρκων, οι Ρώσοι αποφάσισαν τελικά να λύσουν τη σύμβαση με την T2-IC στις 26 Ιουλίου 2022, γεγονός που οδήγησε στην απόλυση χιλιάδων Τούρκων εργαζομένων. Έτσι ξέσπασε διαμάχη, η οποία οδηγήθηκε στα τοπικά δικαστήρια, τα οποία δεν μπόρεσαν να διερευνήσουν τις καταγγελίες.
Το θέμα κλιμακώθηκε σε διακυβερνητικό επίπεδο και τελικά διευθετήθηκε κατά τη διάρκεια συνάντησης μεταξύ Ερντογάν και Πούτιν τον Σεπτέμβριο του 2022 στη Σαμαρκάνδη, στο πλαίσιο της συνόδου κορυφής του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO). Η İçtaş έγινε ξανά ανάδοχος του έργου.
Σε αντάλλαγμα, η Ρωσία φέρεται να αποκόμισε σημαντικές παραχωρήσεις από τον Ερντογάν σε μια σειρά ζητημάτων, όπως το να αναγκάσει την Τουρκία να παρακάμψει τις δυτικές κυρώσεις και να προσφέρει καταφύγιο στους ολιγάρχες που κυνηγούσε η Δύση.
Το πιο σημαντικό, οι Ρώσοι εξασφάλισαν τη δέσμευση του Ερντογάν να μην αμφισβητήσει τις αλλαγές που εγκρίθηκαν από το διοικητικό συμβούλιο της Akkuyu NGS σε συνεδρίαση του διοικητικού συμβουλίου στις 12 Μαρτίου 2019. Οι αλλαγές, οι οποίες δεν ήταν μέρος της αρχικής συμφωνίας που εγκρίθηκαν από το κοινοβούλιο, άνοιξαν το δρόμο για τη Ρωσία να επεκτείνει το αποτύπωμά της στο λιμάνι της Μερσίνης και τις παραθαλάσσιες εγκαταστάσεις της στη Μεσόγειο.
Σύμφωνα με την αρχική συμφωνία, η Akkuyu NGS είχε το δικαίωμα να κατασκευάζει, να διαχειρίζεται και να χρησιμοποιεί λιμενικές εγκαταστάσεις για μεταφορά, αποθήκευση και φορτοεκφόρτωση υλικών που απαιτούνται για το εργοστάσιο.
Ωστόσο, με τις νέες αλλαγές που εισήγαγε το διοικητικό συμβούλιο, η Ρωσία απέκτησε επίσης δικαιώματα για την κατασκευή εμπορικών λιμένων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βάση προώθησης για την κάλυψη των υλικοτεχνικών αναγκών των ρωσικών πλοίων στη Μεσόγειο.
Ο Ερντογάν φέρεται να δεσμεύτηκε να μην αμφισβητήσει αυτά τα σχέδια παρόλο που δεν εγκρίθηκαν από το κοινοβούλιο.
Για να κάνει τη συμφωνία πιο ελκυστική, ο Πούτιν φέρεται να υποσχέθηκε στον Ερντογάν βοήθεια στις εκλογές του επόμενου έτους που θα θέσουν σε δοκιμασία την 20ετή διακυβέρνηση του, εν μέσω της αυξανόμενης οικονομικής δυσπραγίας που βιώνουν οι Τούρκοι ψηφοφόροι.
Κατά τη διάρκεια των συνομιλιών τέθηκαν στο τραπέζι προτάσεις όπως ρωσικές επιχειρήσεις προπαγάνδας για την προώθηση του Ερντογάν κατά την προεκλογική εκστρατεία και προσφορά εκπτώσεων στην τιμή της ενέργειας.
Σε κάθε περίπτωση, οι συνέπειες από τα προβλήματα με τον πρώτο πυρηνικό σταθμό της Τουρκίας συνεχίζουν να προκαλούν πολιτική διαμάχη στη χώρα και η βαθιά εμπλοκή της Ρωσίας στο έργο μπορεί να φέρει σοβαρές επιπτώσεις για την ασφάλεια των συμμάχων της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ.
