Η Τραπεζούντα, η βασιλίδα των πόλεων της Ανατολής όπως ορθώς χαρακτηρίστηκε, ήταν κοσμημένη με πολλούς ναούς, μοναστήρια και εκκλησίες. Πολλές ιδρύθηκαν και λαμπρύνθηκαν κατά τα χρόνια της βασιλείας των φιλόκαλων και ευσεβών Κομνηνών και κάποιες προϋπήρχαν.
Σήμερα δυστυχώς, εκτός από το ναό της Αγίας Άννας που προσφάτως άνοιξε τις πύλες στο κοινό και της νεοανακαινισμένης μονής της Παναγίας Θεοσκέπαστης, όλες οι εκκλησίες είναι τζαμιά. Η κάθε μία, όμως, με την ιστορία που φέρουν οι λίθοι της αποτελεί μαρτυρία και ένδειξη της πατρότητας του τόπου.
Στη δημοσίευσή μου συμπεριλαμβάνω και το αρμενικό μοναστήρι που βρίσκεται ψηλά στο Μίθριο Όρος και διασώθηκε επειδή χρησιμοποιείται ως αποθηκευτικός χώρος.
Ναός Αγίας Άννας (Kucuk Ayvasil Kilisesi)
Πρόκειται για έναν από τους αρχαιότερους ναούς της Τραπεζούντας, χτισμένος έξω από τα Κομνήνια τείχη.
Σύμφωνα με επιγραφή που σωζόταν ως τα χρόνια του ξεριζωμού, ο ναός χτίστηκε μεταξύ 6ου και 7ου αιώνα, πιθανότατα πάνω στα θεμέλια προχριστιανικού ελληνικού ναού.
Το παραπάνω το μαρτυρούν οι κίονες ιωνικού ρυθμού εντός του ναού, καθώς και η ανάγλυφη παράσταση στην πρόσοψή του που απεικονίζει θαλάσσια ή ποταμίσια θεά με ουρά ψαριού.
Πρόκειται για ορθογώνιο ναό που καταλήγει τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά σε τρεις ημικυλινδρικές αψίδες.
Αξιόλογες τοιχογραφίες στόλιζαν το εσωτερικό του ναού και ένα μέρος από το εξωτερικό του.
Πρέπει να σημειωθεί ότι εξωτερικά παρατηρούνται καταστροφές και κάλυψη των ανάγλυφων παραστάσεων και των κεραμοπλαστικών διακοσμητικών από μπετόν.
Στα χρόνια δε των Κομνηνών ο ναός χρησιμοποιούταν ως κοιμητήριο. Δεν μετατράπηκε ποτέ σε τζαμί. Η κρύπτη που υπήρχε κάτω από αυτόν και που ανοίχτηκε το 1916 έφερε στο φως τάφους που φαίνεται ότι ανήκαν σε επιφανείς ανθρώπους της εκκλησίας, καθώς και σε κρατικούς αξιωματούχους.
Από τους ντόπιους αποκαλείται Κιουτσούκ Αϊβασίλ, μάλλον εκ παραδρομής διότι ανήκε στην ενορία του Αγίου Βασιλείου. Τα τελευταία χρόνια ο ναός είναι επισκέψιμος.
Ναός Αγίου Φιλίππου (Kudrettin Camii)
Ο Άγιος Φίλιππος ήταν μικρός, αλλά ωραιότατος ναός. Σύμφωνα με την παράδοση χτίστηκε από την Άννα, δευτερότοκη κόρη του αυτοκράτορα Αλεξίου Κομνηνού Γ΄, η οποία ήταν σύζυγος του Ιωάννη Μουρούζη.
Φαίνεται ότι τον χρησιμοποιούσαν ως παρεκκλήσι οι πριγκίπισσες και τα μέλη της οικογένειας Μουρούζη.
Ο ναός του Αγίου Φιλίππου, ο οποίος βρισκόταν έξω από τα τείχη της Τραπεζούντας, χρησιμοποιήθηκε και ως μητροπολιτικός ναός, μετά την άλωσή της το 1461.
Το 1663 λεηλατήθηκε βάναυσα από τον τουρκικό όχλο και ερημώθηκε. Τότε, η Μητρόπολη Τραπεζούντος απέκτησε νέα έδρα στον ναό του Γρηγορίου Νύσσης. Αυτό γιατί ο μητροπολιτικός ναός της Παναγίας Χρυσοκεφάλου μετατράπηκε σε τζαμί.
Το πλάτος του ναού ήταν 4,5 μέτρα. Στη βόρεια πλευρά του υπήρχε πρόπυλο με θολωτή στοά. Επίσης υπήρχε ωραιότατη κρήνη με εξαιρετικές παραστάσεις.
Στις 15 Αυγούστου 1665 ο ορθόδοξος ναός μετατράπηκε σε τζαμί, με όνομα Kudrettin Camii. Σήμερα γύρω του ορθώνονται ακόμη πολλά παλιά ακατοίκητα ελληνικά σπίτια. Θα πρέπει να εγκαταλείφθηκαν το 1924.
Άλλες εκκλησίες
Επίσης βυζαντινές εκκλησίες που στέκουν στην Τραπεζούντα και λειτουργούν ως τζαμιά ή αίθουσες εκδηλώσεων είναι:
Στην Κάτω Πόλη η εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, που λειτουργεί ως τζαμί, Mola Siyah Camii.
Στην περιοχή που έμεινε γνωστή ως «Εξώτειχα», μιας και βρισκόταν έξω από την περιτειχισμένη κάτω πόλη της Τραπεζούντας, βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη της Πέτρας.
Η εκκλησία αυτή υπήρξε ένα από τα αρχαιότερα κτίσματα της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, ιδρυμένη από τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό, μεταξύ των ετών 1204-1210. Σήμερα η περιοχή ονομάζεται Χιζίρμπεη. Ο ναός ανακαινίστηκε το 1998 και χρησιμοποιείται ως αίθουσα πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Στην περιοχή Ακρόπολη, Ickale, βρίσκεται ο Άγιος Ακίνδυνος, που σήμερα λειτουργεί ως τζαμί, Kucuk Fatih Camii, και είναι το μικρό τζαμί του Πορθητή, που μετατράπηκε κι αυτό, όπως και ο ναός της Παναγίας Χρυσοκεφάλου το 1461 σε τζαμί.
Επίσης, μια άλλη εκκλησία που λειτουργεί σήμερα ως τζαμί Husnu Goktug Camii, είναι του Αγίου Ελευθερίου, που βρίσκεται στο λιμάνι της πόλης, στην Δαφνούντα, που σήμερα ονομάζεται Τσομλεκσί (Comlekci).
Κατά την εποχή των Μεγάλων Κομνηνών,τούτος ο βυζαντινός ναός είχε εκχωρηθεί στους Γενουάτες , που κατείχαν το παρακείμενο κάστρο το Λεοντόκαστρο. Μετά την άλωση της Τραπεζούντας, ο ναός περιήλθε και πάλι στους Έλληνες, ενώ λειτουργεί ως τζαμί από το 1953.
Μονή Θεοτόκου Θεοσκεπάστου (Kizlar Manastiri)
Η Μονή της Παναγίας Θεοσκέπαστης ήταν γυναικεία. Εξ’ ου και η τουρκική ονομασία της Μονής Kizlar Manastiri, δηλαδή το μοναστήρι των κοριτσιών.
Χτίστηκε από τον Αυτοκράτορα Αλέξιο τον Γ΄ τον 14ο αιώνα, σε μια πλαγιά του Μιθρίου Όρους. Υπήρξε μοναδικό μοναστήρι στην πόλη της Τραπεζούντας, κοντά στο κέντρο. Η Μονή αποτελείτο από την εκκλησία, που ήταν λαξευμένη σε βράχο της πλαγιάς του βουνού, από τα κελιά των μοναζουσών, αίθουσες διδασκαλίας καθώς και τον πύργο του καμπαναριού.
Πολλά νέα κτήρια εντός της Μονής, όπως ξενώνες και επιπλέον κελιά για τις μοναχές, χτίστηκαν τον 18ο και 19ο αιώνα. Η Μονή χτίστηκε στο όνομα της Θεοτόκου και λόγω της θέσεως της ονομάστηκε Θεοσκέπαστος, διότι ο βράχος της λαξευμένης εκκλησίας φάνταζε σαν Θεία σκεπή. Στην εκκλησία της Μονής βρίσκονταν οι τάφοι του Δεσπότου Ανδρόνικου, περίπου το 1376, του Μανουήλ Γ΄ Μεγάλου Κομνηνού, το 1417 και του Αλέξιου του Δ΄, περί το 1429. Η Μονή είχε κτήματα στην περιοχή του Σεληνού. Μετά το 1461, τα κτήματά της στη Μεσαρέα παραχωρήθηκαν σε κάποιον Τούρκο. Το 1843, ο ναός της Μονής επισκευάστηκε και παράλληλα χρησιμοποιήθηκε ως ενοριακή εκκλησία. Αρχές του 20ου αιώνα χτίστηκε μια νέα εκκλησία στη Μονή, εις το όνομα του Μητροπολίτη Τραπεζούντας Κωνστάντιου Α΄.
Η εκκλησία χτίστηκε λίγο πιο κάτω από τον τάφο του. Επίσης γύρω από τη Μονή υπήρχε υψηλό τείχος προστασίας. Η Μονή λειτουργούσε ως το 1922.
Σήμερα η πρόσβαση στη Μονή είναι εύκολη, μόλις δέκα λεπτά από το κέντρο της Τραπεζούντας. Το 2005 που επισκέφθηκα για πρώτη φορά τη Μονή, είδα την λαξευμένη στο βράχο εκκλησία, της οποίας οι άλλοτε εκπληκτικές τοιχογραφίες καταστράφηκαν από πυρκαγιά, τα ερείπια των κελιών, το καμπαναριό, την εκκλησία του Αγίου Κωνστάντιου, καθώς και τον τάφο του, χωρίς όμως το επιβλητικό αέτωμα που υπήρχε πριν από χρόνια.
Το καλοκαίρι του 2007 οι πόρτες της μονής έκλεισαν και για να ανακατασκευαστεί. «Πότε θα ανοίξουν οι πύλες της για το κοινό, άγνωστο, κανείς δεν ξέρει», μου είπε τότε ο φύλακας του μνημείου. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 2014, ενώ σήμερα οι πύλες της αλλοτινής Μονής ανοικτές για τους επισκέπτες.
(Οι φωτογραφίες που δημοσιεύονται είναι πριν την ανακαίνιση της Μονής)
Αρμενικό μοναστήρι του Σωτήρος (Kaymakli Manastiri)
Το παλιό αρμενικό μοναστήρι βρίσκεται βαθιά μέσα στο Μίθριο όρος.
Η μονή, που χτίστηκε το 1424, ανήκει σε ιδιώτη και τόσο ο ναός όσο και τα υπόλοιπα κτήρια της, οι ξενώνες, το μαγειρείο, η τραπεζαρία, χρησιμοποιούνται ως αχυρώνες και αποθήκες εργαλείων.
στάβλος (φωτ.: Θωμαΐς Κιζιρίδου)
Η τοιχοποιία του ναού της μονής διατηρείται σε καλή κατάσταση, ενώ η σκεπή είναι καινούργια. Ο ναός ήταν αγιογραφημένος εσωτερικά. Από τις τοιχογραφίες , που είναι του 17ου αιώνα, σώζονται αρκετές παραστάσεις στο σύνολο, αλλά τα πρόσωπα των Αγίων είναι κατεστραμμένα.
Θυμάμαι πως από το σημείο που ορθωνόταν η αλλοτινή αρμενική μονή απόλαυσα ένα από τα ωραιότερα ηλιοβασιλέματα.
Θωμαΐς Κιζιρίδου
