Σε τελικό στάδιο βρίσκεται, σύμφωνα με τον δήμαρχο Καλαμαριάς Γιάννη Δαρδαμανέλη, η διαδικασία παραχώρησης από την Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου (ΕΤΑΔ) στο Δήμο Καλαμαριάς της συνολικής έκτασης 66 στρεμμάτων πλαζ στην Αρετσού. Εκεί βρίσκονταν και τα Απολυμαντήρια –ή αλλιώς Λοιμοκαθαρκτήρια– για τους πρόσφυγες από τις ελληνικές πατρογονικές εστίες της Ανατολής (Πόντο, Καύκασο, Μικρά Ασία, Ανατολική Θράκη και Καππαδοκία), που έφτασαν μαζικά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή στον ελλαδικό χώρο.
Μάλιστα, όπως λέει στο pontosnews.gr ο Γιάννης Δαρδαμανέλης, είναι πολύ πιθανό η παραχώρηση να ολοκληρωθεί ακόμα και μέσα στον Ιούνιο. Έτσι θα ανοίξει ο δρόμος για την τοποθέτηση μνημείου στην περιοχή.
Ένα μνημείο που θα θυμίζει σε όλους –αλλά και θα διδάσκει στους νεότερους– τη διαδικασία απολύμανσης και αποπαρασίτωσης που υπέστησαν οι πρόσφυγες πριν μπουν στην ενδοχώρα, με αποκορύφωμα το πολύ επώδυνο (ιδιαίτερα για τις γυναίκες) ξύρισμα των μαλλιών.
«Είναι γεγονός ότι βρισκόμαστε στο τελικό στάδιο. Η παραχώρηση της έκτασης είναι ένα πολύ σημαντικό βήμα, και αυτή θα γίνει με ένα οικονομικό αντάλλαγμα προς την ΕΤΑΔ. Εκεί θα κατασκευαστεί ένα μνημείο για τα Απολυμαντήρια, το οποίο θα είναι αντάξιο της κληρονομιάς και της ιστορικής παράδοσης της Καλαμαριάς ως τόπος υποδοχής προσφύγων. Ακόμα δεν έχει αποφασιστεί η μορφή που θα έχει το μνημείο. Θα το αποφασίσει η επιτροπή που έχει συσταθεί για να μας παραχωρηθεί η έκταση», σημειώνει o δήμαρχος Καλαμαριάς.
Όπως εξηγεί, η συγκεκριμένη επιτροπή έχει συσταθεί με νομοθετική ρύθμιση από το 2018 και επικεφαλής της είναι ο υφυπουργός Εσωτερικών και υπεύθυνος για θέματα Μακεδονίας και Θράκης. Μάλιστα, στις αρχές του 2020 συγκροτήθηκε και ομάδα εργασίας για τα Απολυμαντήρια, η οποία μέχρις στιγμής έχει συνεδριάσει δύο φορές, με τη συμμετοχή και εκπροσώπων των ποντιακών ομοσπονδιών και συλλόγων.
Τοπόσημο για την Καλαμαριά
Να αποτελέσει τοπόσημο ιστορικής μνήμης για την περιοχή της προσφυγομάνας Καλαμαριάς το μνημείο που θα τοποθετηθεί στην πλαζ της Αρετσούς είναι ο στόχος της προσπάθειας, σύμφωνα με τον πρόεδρο του Ιστορικού Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού (ΙΑΠΕ) Δήμου Καλαμαριάς και ομότιμο καθηγητή Γεωλογίας του ΑΠΘ Ανανία Τσιραμπίδη.
Στόχος είναι, επίσης, όλα τα έργα που συνολικά θα αποτελούν το μνημείο για τους πρόσφυγες να έχουν ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα.
Μπορεί να καταλαμβάνουν ακόμα και έκταση 10.000 τετραγωνικών μέτρων το λιγότερο. Θα αποτελούν δε πόλο έλξης για κάθε επισκέπτη. Έτσι, η πρόταση του ΙΑΠΕ περιλαμβάνει τα εξής:
- Κατασκευή νέας ξύλινης προβλήτας (μόλου) σε αναπαράσταση της παλιάς.
- Κατασκευή δύο αιθουσών διαστάσεων 10×20 μ. που θα αποτελούν τον βασικό κορμό. Στην πρώτη θα γίνεται αναπαράσταση του κουρέματος των προσφύγων και της αποστείρωσης σε κλιβάνους με βραστό νερό όλων των ρούχων και των παπουτσιών τους. Στη δεύτερη θα παρουσιάζονται τα ονόματα των 22.000 θανόντων, συνοδευόμενα από φωτογραφίες και βίντεο.
- Κατασκευή ενός καταστήματος πώλησης ενθυμίων και ενός αναψυκτήριου.
- Ανοικτό θέατρο στο επικλινές τμήμα της ακτής, τουλάχιστον 2.000 θέσεων, για περιοδικές αναπαραστάσεις της αποβίβασης των προσφύγων ή άλλες σχετικές εκδηλώσεις.
- Ικανοποιητικό χώρο στάθμευσης αυτοκινήτων των επισκεπτών, τουλάχιστον 1.000 θέσεων.
- Διαμόρφωση του περιβάλλοντα χώρου με φυτεύσεις δένδρων και θάμνων.
Συνολικά 355.000 οι πρόσφυγες που αποβιβάστηκαν
Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία που παραθέτει στο pontosnews.gr ο Ανανίας Τσιραμπίδης, συνολικά 355.000 πρόσφυγες από τον Καύκασο, τον Πόντο, την Καππαδοκία, την υπόλοιπη Μικρά Ασία, την Ανατολική Θράκη και τη Ρωσία αποβιβάστηκαν στην ακατοίκητη και αφιλόξενη μέχρι τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα Καλαμαριά.
Έφτασε δηλαδή περίπου το ¼ του συνολικού αριθμού των προσφύγων που ήρθαν στη χώρα από το 1916 έως το 1924.
Στην περιοχή είχαν καλλιέργειες αγρότες της Πυλαίας (Καπουτζήδα), ενώ μεγάλες εκτάσεις της αξιοποιήθηκαν ως βρετανικά και γαλλικά στρατόπεδα κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο πλαίσιο της στήριξης του Μακεδονικού Μετώπου. Για την εξυπηρέτηση διάφορων στρατιωτικών αναγκών, τα συμμαχικά στρατεύματα κατασκεύασαν για στρατευμένους και εφόδια μεγάλο αριθμό ξύλινων παραπηγμάτων, όπως και το «Απολυμαντήριο» που στεγάστηκε σε δύο παραπήγματα στην παραλία.
Αυτά τα κτίσματα εγκαταλείφθηκαν μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων το 1918. Αξιοποιήθηκαν και πάλι από τα τέλη του 1919, μετά από απόφαση της τότε κυβέρνησης Βενιζέλου, για τους χιλιάδες πρόσφυγες από τον Καύκασο και τη Ρωσία που έφτασαν πρώτοι σε άθλια κατάσταση στην παραλία της Καλαμαριάς. Σε τρία από τα μεγάλα κτίσματα παρέχονταν ιατρικές υπηρεσίες.
Μετά την αποβίβασή τους περνούσαν από τα απολυμαντήρια. Στη συνέχεια παρέμεναν σε καραντίνα για 6-7 μήνες σε σκηνές αρχικά, και σε συμμαχικούς ξύλινους θαλάμους στη συνέχεια, μέχρι την οριστική εγκατάστασή τους σε χωριά της Μακεδονίας και Θράκης από την Επιτροπή Περίθαλψης αρχικά, και την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων στη συνέχεια.
Ωστόσο, πολλοί από αυτούς, ο αριθμός των οποίων εκτιμάται σε 22.000 ψυχές, έχασαν τη ζωή τους στον καταυλισμό της Καλαμαριάς από τις ασθένειες και τις κακουχίες.
Από τον Μάιο του 1920 μέχρι και τον Φεβρουάριο του 1921, με ενέργειες του υπουργείου Περιθάλψεως πραγματοποιήθηκαν από το λιμάνι του Βατούμ 23 δρομολόγια ατμόπλοιων. Μεταφέρθηκαν 53.000 πρόσφυγες – περίπου 40.000 από την περιφέρεια του Καρς και 13.000 από τη Ρωσία.
Επιπλέον, μεταφέρθηκαν 7.737 βόδια καθώς και πολλά αιγοπρόβατα, σε εννέα δρομολόγια από τα συνολικά 23.
Τα ατμόπλοια με τα ζώα πιθανόν να αποβίβασαν αυτά και τους πρόσφυγες σε προβλήτα του κεντρικού λιμανιού της Θεσσαλονίκης, αφενός γιατί η μεταφορά τους στον καταυλισμό του Χαρμάνκιοϊ (Ελευθέριο) ήταν ευκολότερη και αφετέρου γιατί υπήρχαν στάβλοι. Τα υπόλοιπα 14 δρομολόγια κατέληξαν στην Καλαμαριά.
Οι προερχόμενοι από τον Καύκασο και τη Ρωσία πρόσφυγες που πέρασαν από την Καλαμαριά κατά την πρώτη φάση (τέλη 1919 – αρχές 1922) αποκαταστάθηκαν σε χωριά κυρίως της Μακεδονίας και μερικοί στη Θράκη. Ένας μικρότερος αριθμός παρέμεινε και εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Καλαμαριά, κυρίως στον συνοικισμό που ονομάστηκε Καρσλίδικα ή Κτηνοτροφικά.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, από τον Σεπτέμβριο του 1922 μέχρι και τις αρχές του 1924, για δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες –κυρίως από την Τουρκία– η Καλαμαριά αποτέλεσε και πάλι τον αρχικό προορισμό υποδοχής λόγω των στοιχειωδών υποδομών που διέθετε.
Ήδη από τις αρχές του Σεπτεμβρίου του 1922 στο λιμάνι και στο κέντρο της Θεσσαλονίκης γινόταν το αδιαχώρητο. Αυτό το γεγονός, αλλά και ο κίνδυνος επιδημιών, έκανε τις Αρχές να επιλέξουν ως τόπο αποβίβασης την Καλαμαριά, όπου υπήρχαν άφθονος ελεύθερος χώρος, υποδομές για απολύμανση και βασική στέγαση προκειμένου να γίνει απομόνωση των προσφύγων για παρεμπόδιση της μετάδοσης ασθενειών στην πόλη.
Το Απολυμαντήριο ο πρώτος χώρος υποδοχής
Κατά τον Ανανία Τσιραμπίδη το Δημόσιο Λοιμοκαθαρτήριο ή Απολυμαντήριο ήταν ο πρώτος χώρος υποδοχής μόλις κατέβαιναν οι πρόσφυγες από το καράβι και έφταναν στην ξηρά με τις βάρκες. Σύμφωνα με μαρτυρίες ηλικιωμένων, επρόκειτο για δύο μεγάλα ξύλινα παραπήγματα.
Στο ένα παράπηγμα απολυμαίνονταν σε κλίβανο τα ρούχα, τα σκεύη και τα λοιπά υπάρχοντα των προσφύγων, ενώ στο διπλανό κτίσμα οι πρόσφυγες ήταν υποχρεωμένοι να λουστούν (κατά κανόνα με κρύο νερό), και να κουρευτούν.
Μετά τη διαδικασία της απολύμανσης η Επιτροπή Περίθαλψης εγκαθιστούσε τους πρόσφυγες –για την ακρίβεια τους στοίβαζε– σε σκηνές και στη ακολούθως στους ξύλινους στρατιωτικούς θαλάμους. Για τους περισσότερους η παραμονή τους εκεί αποτελούσε ένα σύντομο στάδιο, μέχρι την ανεύρεση ενός μονιμότερου τόπου κατοικίας.
Για άλλους, τα παραπήγματα, «οι θάλαμοι» όπως έμειναν στη συλλογική μνήμη, στέγασαν τους μόνιμους κατοίκους της Καλαμαριάς ως και 30 χρόνια. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις πρόσφυγες έτυχαν οικιστικής αποκατάστασης μετά την Κατοχή, ακόμη και στα τέλη της δεκαετίας του 1950.
Οι πρώτοι οικισμοί με σπίτια άρχισαν να κατασκευάζονται το 1924 και η στεγαστική αποκατάσταση σχεδόν ολοκληρώθηκε το 1936. Μέχρι τότε οι μόνιμοι κάτοικοι όλων των συνοικισμών ήταν περίπου 16.000.
Από τις αφηγήσεις επιβεβαιώνεται ότι το υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας έχτισε αργότερα ένα μεγάλο τσιμεντένιο οίκημα, περίπου 200 τ.μ., για να στεγάσει τις εγκαταστάσεις του Απολυμαντηρίου και της αποθήκης για τα απαραίτητα υλικά και φάρμακα.
Κατά το σχέδιο δημιουργίας λαϊκής πλαζ στην παραλία της Αρετσούς, και μετά από πιέσεις του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού που θα αναλάμβανε την κατασκευή του έργου, το υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας, μετέφερε το 1967 τα υλικά και μηχανήματα του Απολυμαντηρίου, το οποίο κατεδαφίστηκε τελικά το 1968.
Ρωμανός Κοντογιαννίδης
