Ήθη και έθιμα των Θεοφανίων στον Πόντο – Η σημασία του αγιασμού

Το νερό, το κυρίαρχο την ημέρα των Θεοφανίων, είναι στο επίκεντρο των ηθών και των εθίμων που έχουν καταγραφεί στον ποντιακό πολιτισμό, την παραμονή και ανήμερα της γιορτής με την οποία κλείνουν τα Καλαντόφωτα, το εορταστικό δηλαδή Δωδεκαήμερο.

Στις 5 Ιανουαρίου όλοι έδιναν το παρών στην τελετή του Μεγάλου Αγιασμού και στον αγιασμό των υδάτων μέσα στις εκκλησίες.

Στις παραθαλάσσιες πόλεις, όμως, ανήμερα των Θεοφανίων η κατάδυση του σταυρού έπαιρνε ιδιαίτερο χαρακτήρα, με μεγάλες και συχνά σκληρές μάχες μεταξύ των κολυμβητών. Όποιος κατάφερνε, άλλωστε, να τον βγάλει από τη θάλασσα, ήταν ο άξιος της ημέρας και είχε δικαίωμα να τον περιφέρει στα σπίτια ώστε να τον προσκυνήσουν οι χριστιανοί.

Όμως, στην Τραπεζούντα το σταυρό –αυτόν που έπεσε στη θάλασσα και άλλους πανομοιότυπους– περιέφεραν στις εννέα ενορίες της πόλης εννέα ομάδες τελειόφοιτων του Φροντιστηρίου. Μαζί τους είχαν και ένα ασημένιο ραντιστήρι και έναν δίσκο στον οποίο μάζευαν δωρεές που στη συνέχεια τις μοίραζαν σε ευαγή ιδρύματα της πόλης.

‘Σ σον Ιορδανοπόταμον ο ουρανόν ενοί(γ)εν
και τ’ αεφώς άμον πουλίν ‘ς σον Χριστόν εκατήβεν.

Ο αγιασμός θεωρούνταν φάρμακο για κάθε ώρα ανάγκης, ακόμα και για το αχπάραγμαν (το τρόμαγμα δηλαδή, οπότε έδιναν στον τρομαγμένο να πιει λίγο, για να συνέλθει) ή για τη θεραπεία των μαϊσσομένων, αυτών που βρίσκονταν υπό την επήρεια μαγισσών. Τον έδιναν ακόμα και στις λεχώνες, αλλά και στους ετοιμοθάνατους, αντί Θείας Κοινωνίας.

Στα εικονοστάσια των σπιτιών εκτός από τον αγιασμό υπήρχε και το κερί που έφερναν αναμμένο από την εκκλησία και στο σπίτι το έσβηναν μέσα σε αυτόν. Το χρησιμοποιούσαν για να ανάβουν την καντήλα ή με αυτό χάντζεβαν τα ροΐα (καψάλιζαν τα μαστάρια) της αγελάδας, για να κατεβάσει γάλα.

Ακόμα, με το αγιασμένο νερό ράντιζαν όλα τα χωράφια, τους οπωρώνες, τα λιβάδια, και τους κήπους, αλλά και τους στάβλους, τους αχυρώνες, τις αποθήκες, τα ζώα, τα σπίτια, τα εργαλεία, για να ευλογηθούν. Σε ορισμένες περιοχές, όπως στα Σούρμενα, έριχναν αγιασμό και στο πλυμίν, τη ζωοτροφή που προορίζονταν ιδιαίτερα για τις αγελάδες, από βρασμένα χόρτα, λαχανικά και αποφάγια.

Στη δε Αργυρούπολη και τα χωριά της πίστευαν ότι ραντίζοντας τα φαγώσιμα «θα πληθαίν’ ατά ο Θεόν» (θα τα πολλαπλασιάσει ο Θεός). Επίσης, έπιναν αγιασμό νηστικοί, πριν πάρουν το αντίδωρο.

Ανήμερα των Φώτων, επίσης, γινόταν ο φωτισμός των σπιτιών. Οι εφημέριοι περιέρχονταν τα σπίτια και τα καταστήματα, για να τα «φωτίσουν», ακολουθούμενοι από παιδιά που μάζευαν τις προσφορές των ενοίκων.