Η ισχύς είναι το βασικό «μέσο συναλλαγών» στη διεθνή πολιτική, όπως το χρήμα στην οικονομία. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι στη διεθνή πολιτική υπάρχουν αθέατες πτυχές, οι οποίες συντελούν στην ισχυροποίηση ενός κράτους και δεν είναι στο σύνολό τους μετρήσιμες.
Ο Edward Carr μας πληροφορεί στο μνημειώδες έργο του «Η εικοσαετής κρίση 1919-1939: Εισαγωγή στη μελέτη των διεθνών σχέσεων»:
«Το 19ο αιώνα ο βρετανικός στόλος όχι μόνο εγγυάτο απαλλαγή από μεγάλους πολέμους, αλλά αστυνόμευε τις θάλασσες και προσέφερε ίση ασφάλεια σε όλους. Το Χρηματιστήριο του Λονδίνου καθιέρωσε ένα μόνο νόμισμα για σχεδόν όλο τον κόσμο. Το βρετανικό εμπόριο διασφάλισε –με μια ατελή και εξασθενημένη μορφή– μια ευρεία αποδοχή της αρχής του ελεύθερου εμπορίου και η αγγλική γλώσσα έγινε η lingua franca τεσσάρων ηπείρων. Οι συνθήκες αυτές, που ήταν ταυτόχρονα το προϊόν και η εγγύηση της βρετανικής υπεροχής, δημιούργησαν την ψευδαίσθηση –και σε κάποιο βαθμό την πραγματικότητα– μιας παγκόσμιας κοινωνίας που είχε κοινά συμφέροντα και απόψεις».
Η ηγεμονία (περιφερειακή ή πλανητική) κατακτάται και διασφαλίζεται υπό το πρίσμα της σύμπλευσης σκληρής και ήπιας ισχύος.
Παρατηρούμε, στην ανάλυση του Carr, ότι τόσο το βρετανικό ναυτικό όσο και η βρετανική οικονομική και νομισματική πολιτική αποτέλεσαν συντελεστές ισχύος και κατ’ επέκταση εργαλεία υλοποίησης του εθνικού συμφέροντος εν γένει. Παράλληλα, όμως, η γλώσσα, η εκπαίδευση και η διάχυση της άποψης ότι το βρετανικό συμφέρον είναι και παγκόσμιο υποβοήθησαν καθοριστικά στην εδραίωση της Pax Britannica. Αυτή η ομάδα εργαλείων ταυτίζεται με τη χρήση ήπιας ισχύος, η οποία δεν απηχεί πάντοτε την πραγματικότητα, καθώς –όπως αναφέρει ο Carr– σε κάποιες περιπτώσεις ίσως αποτελεί «ψευδαίσθηση».
Αίσθηση και ψευδαίσθηση, ορθή αντίληψη και παρανόηση, μύθος και πραγματικότητα είναι μόνο μερικοί από τους τρόπους, με τους οποίους δύναται να περιγράψει κάποιος την πορεία είτε μέχρι την επίτευξη της περίφημης «ισορροπίας ισχύος» είτε μέχρι τη χάραξη μιας αναθεωρητικής στρατηγικής με σκοπό την εκ νέου δημιουργία μιας –μονομερώς επιθυμητής– «ισορροπίας». Που, όμως, αποτυπώνεται η εν λόγω «ισορροπία»; Στις διεθνείς συνθήκες.
Ο Αχμέτ Νταβούτογλου είναι μεταξύ των πολλών αναλυτών, οι οποίοι αναφέρονται στο “Clausula rebus sic stantibus”, παραθέτοντας τη σταθερότητα στα ιρανοτουρκικά σύνορα ως αποτύπωση μιας δεδομένης ισορροπίας ισχύος εδώ και αιώνες.
Μια συνθήκη δεν έχει άλλο κύρος, πέρα από εκείνο που δημιουργείται από τη σχέση ισχύος των μερών που συμμετέχουν σε αυτή και όταν η σχέση αυτή μεταβάλλεται, η συνθήκη παύει να υπάρχει.
Γιατί ο Ερντογάν ζητά την αναθεώρηση της Συνθήκης της Λοζάνης; Ξεκάθαρα επειδή εκτιμά με ορθολογικό τρόπο (σωστά ή λανθασμένα είναι μια άλλη συζήτηση) ότι ο συσχετισμός ισχύος έχει μεταβληθεί υπέρ της Τουρκίας και αυτό πρέπει να το αποτυπώσει στο πλαίσιο μιας «νέας συνθήκης», ήτοι να το «συμβολαιοποιήσει» σε όλα τα μέτωπα (Θράκη, Αιγαίο, Κύπρος, Συρία, Ιράκ, Κούρδοι).
Γιατί ο Τραμπ ξεκινά έναν εμπορικό πόλεμο εναντίον της ΕΕ και άλλων πολιτικοοικονομικά συμμαχικών προς τις ΗΠΑ κρατών; Επειδή επίσης εκτιμά ότι διαθέτει τους συντελεστές ισχύος ώστε να αποτρέψει την περαιτέρω οικονομική αυτονόμηση δρώντων όπως η Γερμανία, γεγονός το οποίο δυνητικά (και πραγματικά ως ένα βαθμό) αυξάνει την οικονομική αλληλεξάρτησή τους με το μείζονα αντίπαλο, ο οποίος ονομάζεται Κίνα. Προφανώς ο πόλεμος –εν προκειμένω οικονομικός– θα δημιουργήσει νέα δεδομένα και την κατοχύρωση μιας νέας ισορροπίας, η οποία επιδιώκει να εξασφαλίσει τη συνέχιση της παρουσίας του αμερικανικού ηγεμονικού σταθεροποιητή στην Ευρώπη και στη Βόρειο Αμερική.
Για να επιστρέψουμε στον Carr, είναι σαφές ότι Pax Britannica, Pax Americana, Pax Ottomanica ή –εγώ θα προσέθετα ως επιδιωκόμενη– Pax Neoottomanica αποτελούν μορφικά πανομοιότυπες έννοιες ως προς το ότι ρεαλιστικές επιδιώξεις φορούν το μανδύα ενός ηθικοπλαστικού προτάγματος, προκειμένου να «συμβολαιοποιηθεί» ή κατοχυρωθεί μια συγκεκριμένη ισορροπία ισχύος. Απτά συμπεράσματα:
- Όποιος πιστεύει ότι ο Ερντογάν είναι προστάτης των ισλαμικών αξιών αναφερόμενος στην Παλαιστίνη…
- Όποιος εκτιμά ότι τμήμα μιας ηγεμονικής στρατηγικής δεν είναι η πολιτιστική και γλωσσική διείσδυση…
- Όποιος θεωρεί ότι ο οικονομικός πόλεμος δεν έχει πολιτικές-στρατηγικές διαστάσεις…
- Όποιος εκφράζει την άποψη ότι οι διεθνείς συνθήκες εμπεδώνουν καθ’ αυτές την ειρήνη και τη σταθερότητα και δεν είναι φωτογραφίες μίας –συνήθως μεταπολεμικής– στιγμής…
…Απλά πλανάται πλάνην οικτράν.
