«”Το σπίτι που μεγάλωσα κι ας το πατούν οι ξένοι, στοιχειό είναι που με προσκαλεί, ψυχή και με προσμένει” τραγουδούσε ο Κωστής Παλαμάς, κι αυτοί οι στίχοι έφερναν δάκρυα στον Δημήτρη Ψαθά». Με τα λόγια αυτά ο μικρασιατικής καταγωγής δημοσιογράφος και συγγραφέας Γιώργος Λεονταρίτης περιέγραψε την κινητήριο δύναμη πίσω από το ιστορικό χρονικό η Γη του Πόντου, στο τιμητικό για τον Δημήτρη Ψαθά αφιέρωμα του Μορφωτικού Ιδρύματος της ΕΣΗΕΑ, τη Δευτέρα 8 Μαΐου.
Το έργο αυτό που όπως είπε ο Λεονταρίτης ήταν «ο μεγάλος του καημός, γιατί το άρωμα του Βοσπόρου που ποτέ δεν τον εγκατέλειψε, κυλούσε μέσα στο αίμα του.
»[…] Ήταν περήφανος ο Δημήτρης Ψαθάς γιατί μόνο στον Πόντο δημιουργήθηκε αντάρτικο και κλεφτουριά όπως το 1821, πληρώνοντας την περήφανη αντίστασή του στο βάρβαρο πρόγραμμα του αφανισμού του από τους Νεότουρκους του Κεμάλ με αμέτρητες θυσίες». Αυτό ίσως εξηγεί γιατί και «στο πολιτικό του χρονογράφημα αντάρτης ήτανε, γι’ αυτό έμεινε στην ιστορία της δημοσιογραφίας», είπε ο Γιώργος Λεονταρίτης.
«Τον ενοχλούσε ότι το έπος της αντίστασης των Ποντίων, που έγραψε με το αίμα του ο ελληνισμός του Πόντου, ενάντια στους φρικαλέους κατατρεγμούς και διώξεις εκ μέρους των Τούρκων, τον ενοχλούσε τον Ψαθά που αυτό το γνήσιο ελληνικό έπος, ισάξιο του 1821 όπως έλεγε ο ίδιος, ήταν άγνωστο τους Έλληνες και φυσικά δεν διδασκόταν ποτέ στα σχολεία. Με αυτό το έργο ήθελε να δικαιώσει τους αγωνιστές εκείνους που τίμησαν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και το χώμα που ο ίδιος στερήθηκε», συμπλήρωσε με την αναφορά της στο έργο του πατέρα της η Μαρία Ψαθά.
«Δεν διδασκόταν ποτέ στα σχολεία»… Σε ανάλογη πικρή διαπίστωση κατέληξε και ο συγγραφέας και κριτικός θεάτρου Κώστα Γεωργουσόπουλος, που αναφέρθηκε στη συνολική προσφορά και το έργο του Δημήτρη Ψαθά.
«Αυτή λοιπόν είναι η προσφορά του Ψαθά, η προσφορά της εθνικής αυτογνωσίας, μέσα από μια οντότητα όπως είναι ο ποντιακός πολιτισμός· ουσιαστικά ξαναμιλάμε για την τραγωδία του έθνους και δεν είναι μόνο μία η τραγωδία του έθνους. Από την εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου μέχρι σήμερα τραγωδίες έχουμε σ’ αυτό τον τόπο […]. Αυτή η φαγωμάρα οδήγησε ώστε να απωλέσουμε τις μεγάλες μας ρίζες στην Ανατολή, δηλαδή στη χώρα που γέννησε τους μεγάλους μας φιλοσόφους. Η Ανατολή είναι πατρίδα του Θαλή του Ηράκλειτου. […] Αυτήν την πατρίδα με το Π κεφαλαίο, αυτή την πνευματική πατρίδα παρουσιάζει ο Δημήτρης Ψαθάς σ’ αυτό το έργο και του οφείλουμε μεγάλες χάριτες.
»Να πιστέψει κανείς ότι αποσπάσματα αυτού του βιβλίου θα μπουν στην εκπαίδευση, δεν έχω τέτοιες φρούδες ελπίδες», κατέληξε ο Γεωργουσόπουλος.
Βανδή: Είμαι Πόντια και είμαι περήφανη
Η ποντιακής καταγωγής τραγουδίστρια Δέσποινα Βανδή «συνάντησε» τον Δημήτρη Ψαθά διαβάζοντας ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Η γη του Πόντου, στο οποίο ο συγγραφέας καταγράφει παιδικές αναμνήσεις, από την εποχή που ο πατέρας του του έλεγε «θα μεγαλώσεις και θα καταλάβεις».
Όπως εξομολογήθηκε, μόνο όταν δάκρυσε για πρώτη φορά ακούγοντας κεμεντζέ, κατάλαβε την επιμονή και την αγωνία του πατέρας της να διατηρήσει την ποντιακή παράδοση.
Η αγαπημένη ηθοποιός Δήμητρα Παπαδοπούλου, η οποία από τον Οκτώβριο του 2017 θα είναι η νέα Μαντάμ Σουσού, διάβασε ένα συγκινητικό απόσπασμα από το βιβλίο, όπου ο Δημήτρης Ψαθάς περιγράφει πώς ο ξενομερίτης πατέρας του από την Τένεδο έφτασε στην Τραπεζούντα, όπου σε ένα ποντιακό γλέντι γνώρισε, αγάπησε και παντρεύτηκε τη μητέρα του Μαρία.
Ο «Παναγιωτάκης» της νέας Μαντάμ Σουσού, Κώστας Κόκλας, απόλαυσε την ανάγνωση ενός αποσπάσματος από τα σχολικά χρόνια του Ψαθά στην Τραπεζούντα, την εποχή που τα πράγματα είχαν δυσκολέψει κάπως και η εκμάθηση των τουρκικών είχε γίνει υποχρεωτική και στα σχολεία των Ελλήνων.
«Νάτην η Τραπεζούντα»
Και από κει η απόσταση ήταν μικρή για να φτάσουμε στο Την πατρίδα μου έχασα, που τραγούδησε ο Κώστας Αγέρης συνοδεία της λύρας του και των μουσικών του.
Σ’ αυτή την πατρίδα, στην πατρίδα του Δημήτρη Ψαθά ταξίδεψε τους παριστάμενους ο Πόντιος ηθοποιός Ιεροκλής Μιχαηλίδης, διαβάζοντας ένα απολαυστικό απόσπασμα από την περιγραφή του Δημήτρη Ψαθά για την Τραπεζούντα.
Πικρές διαπιστώσεις με το χιούμορ του Ψαθά
Αυτό όμως που κυρίως χαρακτήριζε την πένα του Ψαθά δεν είναι η γλαφυρότητα, αλλά η αιχμηρότητα. Αντιπροσωπευτικότατο του ύφους του το χρονογράφημα Ο ΝΑΤΟ αγρυπνεί, που διάβασε με πάθος ο επίσης Πόντιος ηθοποιός Τάσος Ράμσης. Και απόλυτα επίκαιρο βέβαια το φαινόμενο που στηλιτεύει ο Ψαθάς, οι δυνατοί σύμμαχοί μας δηλαδή να σφυρίζουν αδιάφορα όταν παραβιάζονται θεμελιώδεις αρχές του Διεθνούς Δικαίου, παρότι διατυμπανίζουν ακριβώς το αντίθετο, ότι κόπτονται δηλαδή για την υπεράσπισή τους.
Με τον ίδιο τρόπο, χτυπώντας εκεί που πονάει, είχε προσεγγίσει ο Ψαθάς και το θέμα της ελληνοτουρκικής φιλίας, στον πρόλογο του έργου του Η γη του Πόντου, σπεύδοντας να προλάβει όσους πιθανόν θα τον κατηγορούσαν για αντιτουρκικά αισθήματα. «Δεν έχει αντιτουρκικό χαρακτήρα το βιβλίο τούτο. Αντιτουρκικό χαρακτήρα έχουν τα ίδια τα γεγονότα, που δείχνουν τους Τούρκους όπως ήσαν και όπως έδρασαν τα χρόνια εκείνα. Ούτε επιτρέπεται να θυσιάζουμε την ιστορική αλήθεια σε καμιά σκοπιμότητα, όπως, δυστυχώς, καθιερώθηκε να γίνεται απ’ τον καιρό που χαράχτηκε η λεγόμενη ελληνοτουρκική φιλία. Η άστοχη τακτική της αποσιώπησης των γεγονότων της Ιστορίας ήταν ίσως κι ένας απ’ τους λόγους που τόσο άσχημα πορεύτηκε η “φιλία” με τους Τούρκους.
»Να ρίξουμε τον πέπλο της λήθης στο παρελθόν, αλλά να ξέρουμε, όχι να κρύβουμε…», έγραφε ο Δημήτρης Ψαθάς.
Το αφοπλιστικά ειλικρινές, αιχμηρό και πικρό συγχρόνως σχόλιο του Ψαθά, από τον πρόλογό του στη Γη του Πόντου, διάβασε η αγαπημένη ηθοποιός του παλιού ελληνικού κινηματογράφου Δέσποινα Στυλιανοπούλου.
Ιδιαίτερα συγκινητική, λίγο πριν από το τέλος της εκδήλωσης, ήταν η παρέμβαση του Πόντιου δημοσιογράφου Τάσου Κοντογιαννίδη που αναθυμήθηκε την πρώτη συνάντησή του με τον Δημήτρη Ψαθά, κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ’70, όταν έφτασε στο γραφείο του αγανακτισμένος από τα ανέκδοτα που τόσο λοιδορούσαν τους Πόντιους, για να καταλήξουν να τραγουδούν μαζί «Ω λυγερό και κοφτερό σπαθί μου, εσείς τον Τούρκο σφάξατε, τον τύραννο σπαράξατε, να λυτρωθεί η πατρίς μου», με δάκρυα στα μάτια.
Το όμορφο αφιέρωμα έκλεισε ο Κώστας Αγέρης με το τραγούδι «Για πού το ‘βαλες καρδιά μου», σε μια πολύ ενδιαφέρουσα ενορχήστρωση με πρωταγωνιστή την ποντιακή λύρα.
Ήταν η πρώτη φορά που η ΕΣΗΕΑ τίμησε τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Δημήτρη Ψαθά, που η απήχηση του πολιτικού του χρονογραφήματος στους αναγνώστες δεν είχε και δεν έχει προηγούμενο στα ιστορικά της ελληνικής δημοσιογραφίας, όπως χαρακτηριστικά τονίστηκε από τον Γιώργο Λεονταρίτη.
Την εκδήλωση άνοιξε με ένα θερμό καλωσόρισμα εκ μέρους της ΕΣΗΕΑ, η γραμματέας του Μορφωτικού Ιδρύματος της Ένωσης, Φανή Πετραλιά. Παρευρέθηκαν μεταξύ άλλων η βουλευτής της ΝΔ Σοφία Βούλτεψη, ηθοποιοί νέοι και παλαίμαχοι όπως η Μαρία Ιωαννίδου και η Ρίκα Διαλυνά, η οποία υποδύθηκε την όμορφη χήρα Ουρανία Τσαλαβούτα στην αξέχαστη ταινία του Ψαθά Ένας βλάκας και μισός, και πλήθος κόσμου που απόλαυσαν τους ομιλητές και τις πολύτιμες μικρές ή μεγάλες ιστορικές λεπτομέρειες από τη ζωή και το έργο ενός πολυτάλαντου μαχητή της δημοσιογραφίας, της συγγραφής, αλλά και της ζωής.
Κείμενο, φωτογραφίες, βίντεο: Κατερίνα Καρύγιαννη.
