Αποστολή στον Πόντο – Βασίλης Καρυοφυλλίδης
Πλήθος χριστιανικών ναών της βυζαντινής περιόδου δηλώνουν τη μακρά και λαμπερή παρουσία των Ελλήνων στη σπουδαιότερη ίσως πόλη για τον ποντιακό ελληνισμό, την Τραπεζούντα, πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας των Κομνηνών μετά τον 13ο αιώνα. Δύο σπουδαία μνημεία της πόλης, επί αιώνες τόποι λατρείας των χριστιανών, είναι ο μητροπολιτικός ναός της Θεοτόκου Χρυσοκεφάλου και ο ναός του Αγίου Ευγενίου.
Βρήκαμε την Παναγία στην γειτονιά Ορτάχισαρ της Τραπεζούντας εν μέσω εργασιών αποκατάστασης. Είδαμε τους εργάτες να καθαρίζουν σοβάδες για να διορθώσουν, ίσως, σοβαρές ζημιές που είχε υποστεί ο ναός, ο οποίος όπως και εκατοντάδες άλλοι λατρευτικοί χώροι των χριστιανών, έχει μετατραπεί σε τζαμί.
Περί τον 10ο αιώνα χρονολογείται η ανέγερση του ναού, βάσει ευρημάτων, επίκεντρο της πίστης όμως έγινε ιδιαίτερα την εποχή των Μεγάλων Κομνηνών (1204-1461) μετά από ανακαίνισή του. Εδώ γίνονταν οι στέψεις αλλά και οι ταφές των μελών της δυναστείας των Μεγάλων Κομνηνών. Το προσωνύμιο Χρυσοκέφαλος εικάζεται πως οφείλεται στις επιχρυσωμένες χάλκινες πλάκες που κάλυπταν εξωτερικά τον τρούλο του ναού.
Σήμερα, η Παναγία η Χρυσοκέφαλος είναι το Fatih Büyük Camii (μεγάλο τέμενος του Φατίχ)· εκεί φέρεται να έκανε την πρώτη προσευχή μετά την Άλωση της Τραπεζούντας ο Μωάμεθ ο Πορθητής, και πολλές από τις αρχικές αγιογραφίες και μαρμαροθετήματα έχουν καλυφθεί με τσιμέντο.
Ο πολιούχος Άγιος Ευγένιος
Ο Άγιος Ευγένιος ήταν ο έτερος περικαλλής ναός της πόλης την εποχή των Μεγάλων Κομνηνών, που μετατράπηκε και αυτός σε τζαμί, το Yeni Cuma Camii (νέο τέμενος της Παρασκευής), επειδή Παρασκευή ήταν η μέρα που προσευχήθηκε εκεί ο Μωάμεθ όταν μπήκε στην Τραπεζούντα το 1461.
Μεγαλοπρεπές κτίσμα της πρώτης περιόδου των Μεγαλοκομνηνών, ο ναός αποτελούσε το καθολικό της μονής του Αγίου Ευγενίου, όπου λειτουργούσαν σπουδαία καλλιτεχνικά εργαστήρια καλλιγραφίας, αντιγραφής και εικονογράφησης χειρογράφων. Ο Άγιος έγινε πολιούχος της Τραπεζούντας επί Αλεξίου Α΄.
- Με πληροφορίες από το Σάββας Καλεντερίδης, Ανατολικός Πόντος, εκδ. Ινφογνώμων, Αθήνα 2006.
