Άγνωστα αρχειακά τεκμήρια που ρίχνουν φως στην παρουσία και τη δράση των Εβραίων ιατρών στη Θεσσαλονίκη από το 1924 έως το 1943 παρουσιάστηκαν σε μια συγκινητική εκδήλωση στο Εβραϊκό Μουσείο, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων. Η εκδήλωση, με τίτλο Οι Εβραίοι γιατροί μέσα από το Αρχείο του Ιατρικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης, διοργανώθηκε από τον Ιατρικό Σύλλογο Θεσσαλονίκης (ΙΣΘ) και την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης.
Πρωταγωνιστές της βραδιάς δεν ήταν μόνο οι ομιλητές, αλλά και εκείνοι που δεν μπόρεσαν ποτέ ξανά να μιλήσουν: οι 14 Εβραίοι γιατροί, μέλη του Συλλόγου, που στα επίσημα μητρώα του 1943 καταγράφονται ξερά ως «απαχθέντες» και «απεσταλμένοι εις Γερμανίαν».
Ένα συγκλονιστικό «αρχειακό κενό»
Ο πρόεδρος του ΙΣΘ Νικόλαος Νίτσας υπενθύμισε ότι ο Σύλλογος ιδρύθηκε το 1924 μέσα σε μια πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη, με 33 από τους πρώτους 378 εγγεγραμμένους γιατρούς να ανήκουν στην εβραϊκή κοινότητα.
Η συστηματική έρευνα του ιστορικού αρχείου έφερε στο φως τη σπουδαία επιστημονική προσφορά τους, αλλά αποκάλυψε και κάτι μακάβριο.
«Η έρευνα ανέδειξε ένα συγκλονιστικό κενό: για τη μεγάλη πλειονότητα των Εβραίων ιατρών δεν διασώζονται ατομικοί φάκελοι και προσωπικά έγγραφα. Η απουσία αυτή δεν αποτελεί μόνο αρχειακό γεγονός, αλλά και σιωπηλή μαρτυρία της βίαιης εξόντωσης μιας κοινότητας που υπήρξε αναπόσπαστο κομμάτι της Θεσσαλονίκης», επισήμανε ο Νικόλαος Νίτσας.
«Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν»
Η ιστορικός και υπεύθυνη του Ιστορικού Αρχείου του ΙΣΘ Μαλαματένια Κατιρλιώτου παρουσίασε στοιχεία που δείχνουν ότι οι Εβραίοι γιατροί διέθεταν διεθνή πανεπιστημιακή εκπαίδευση (Κωνσταντινούπολη, Γαλλία, Ιταλία) και προέρχονταν από επιφανείς οικογένειες.
Από τους 33 που καταγράφονται συνολικά, τουλάχιστον 14 εκτοπίστηκαν το 1943. Πρόκειται για τους Ματάλων Ισαάκ, Κοέν Ισαάκ, Ηλία Ισαάκ, Αλεβή Ραφαήλ, Καζές Μενάχεμ, Μπούρλα Μωυσής, Πεσάχ Μιχαήλ, Ισραέλ Αλβέρτος, Αλλαλούφ Ιωάννης, Αμαρίλιο Ιωσήφ, Αλγκαβά Μωυς, Τόρες Αλβέρτος, Εσράτης Ραφαήλ και Ερρέρα Γουλιέλμος. Ανάμεσα στις προσωπικότητες που ξεχώρισαν:
- Ισαάκ Ματαράσσο: Αρνήθηκε καριέρα στη Γαλλία για να επιστρέψει στη Θεσσαλονίκη. Διέφυγε τη σύλληψη, βοήθησε τον ΕΛΑΣ και μεταπολεμικά στήριξε τους επιζώντες, εκδίδοντας το 1948 το ιστορικό βιβλίο «Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν».
- Ζαν Αλαλούφ: Ο πρώτος διευθυντής του νοσοκομείου Χιρς. Εκτοπίστηκε στο Μπέργκεν-Μπέλσεν όπου περιέθαλπε συγκρατούμενούς του κάτω από άθλιες συνθήκες. Επιβίωσε.
- Αλμπέρτο Μενασσέ: Ιδρυτικό μέλος του ΙΣΘ και πρώτος διευθυντής του Ασύλου Φρενοβλαβών. Επιζών του Άουσβιτς, κατέγραψε τη φρίκη σε βιβλίο του. Σε μια συγκλονιστική αναφορά, περιγράφει πώς οι Ναζί τον ανάγκασαν να παίζει φλάουτο στην ορχήστρα του στρατοπέδου, την ώρα που η 14χρονη κόρη του, Λίλιαν, οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων.
Στην εκδήλωση υπογραμμίστηκαν και οι πράξεις αλληλεγγύης κατά την Κατοχή. Παρά τις πιέσεις των αρχών, μέλη της ιατρικής κοινότητας προσέφεραν κρυφά φροντίδα και προστασία σε Εβραίους συμπολίτες τους. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του δερματολόγου Παντελή Καλλινικίδη, ο οποίος αναγνωρίστηκε μεταγενέστερα ως «Δίκαιος των Εθνών» για τη διάσωση εβραϊκής οικογένειας.
Μνημόνιο συνεργασίας για το Μουσείο Ολοκαυτώματος
Ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης και του υπό κατασκευή Μουσείου Ολοκαυτώματος, Δαβίδ Σαλτιέλ, τόνισε τη μακραίωνη παρουσία των Εβραίων γιατρών στην πόλη (ήδη από τον 16ο αιώνα) και την προσφορά τους με την ίδρυση του νοσοκομείου Χιρς (σημερινό Ιπποκράτειο). Στο τέλος της εκδήλωσης, οι κ.κ. Νίτσας και Σαλτιέλ υπέγραψαν Μνημόνιο Συνεργασίας, προκειμένου ο ΙΣΘ να παραχωρήσει το αρχειακό υλικό της περιόδου 1924–1949, θωρακίζοντας την ιστορική μνήμη της πόλης.
Εκδήλωση για πρόσφυγες γιατρούς από Πόντο, Καππαδοκία, Ιωνία
Ο Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης σχεδιάζει ήδη τις επόμενες ιστορικές του δράσεις. Σε συνεργασία με προσφυγικούς φορείς της Καλαμαριάς, θα ακολουθήσει εκδήλωση για τους πρόσφυγες γιατρούς (με καταγωγή από Πόντο, Καππαδοκία και Ιωνία), καθώς και μια ξεχωριστή αφιερωματική δράση για τις πρώτες γυναίκες-γιατρούς του Συλλόγου.
• Με πληροφορίες από το ΑΠΕ-ΜΠΕ και την Αγγέλα Φωτοπούλου.
