«Κύριε, η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή».
—
Το Δοξαστικό των Αποστίχων της Μεγάλης Τρίτης, γνωστό ως τροπάριο της Κασσιανής, αποτελεί μία από τις πιο εμβληματικές και συγκλονιστικές στιγμές της υμνογραφίας της Μεγάλης Εβδομάδας, που κάθε χρόνο καθηλώνει πιστούς.
Ψάλλεται κατά την Ακολουθία του Νυμφίου της Μεγάλης Τρίτης –όπου τελείται ο όρθρος της Μεγάλης Τετάρτης– και, αν και τυπικά ανήκει στους Λαμπαδάριους, ερμηνεύεται σχεδόν πάντα από τους Πρωτοψάλτες, λόγω της υψηλής δυσκολίας και της απαιτητικής μουσικής του δομής.
Η γυναίκα
Στο επίκεντρο του τροπαρίου βρίσκεται η μορφή της γυναίκας «εν πολλαίς αμαρτίαις», η οποία συνειδητοποιεί την πνευματική της κατάσταση και αναζητά συγχώρεση.
Η πράξη της να αλείψει τον Χριστό με μύρο, λίγο πριν από τα Πάθη, δεν είναι απλώς μια κίνηση τιμής, αλλά μια βαθιά πράξη ταπείνωσης και εσωτερικής μεταστροφής. Τα δάκρυά της λειτουργούν ως μέσο κάθαρσης, ενώ η ίδια γίνεται σύμβολο της ειλικρινούς μετάνοιας.
Χαρακτηριστική είναι η φράση: «Δέξαι μου τας πηγάς των δακρύων», που συμπυκνώνει όλο το βάθος της συντριβής, αλλά και την ελπίδα της συγχώρεσης.
Το τροπάριο ξεχωρίζει για τη δραματικότητα και τη λυρικότητά του, καθώς αποτυπώνει την ανθρώπινη αδυναμία αλλά και τη δυνατότητα της λύτρωσης.
Η γυναίκα δεν κρύβεται· αντίθετα, εκθέτει την πτώση της με ειλικρίνεια, ζητώντας έλεος. Η εικόνα της να σκουπίζει τα πόδια του Χριστού με τα μαλλιά της αποτελεί μία από τις πιο δυνατές στιγμές της εκκλησιαστικής ποίησης.
Ο Κόντογλου
Το κείμενο όμως απέκτησε νέα διάσταση μέσα από την απόδοση του Φώτη Κόντογλου, ο οποίος κατάφερε να μεταφέρει το περιεχόμενό του στη νεοελληνική γλώσσα, χωρίς να χαθεί η πνευματική του ένταση.
Γράφει λοιπόν:
Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες,
σαν ένιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα και σε άλειψε με μυρουδικά
πριν από τον ενταφιασμό σου κι έλεγε οδυρόμενη:
Αλίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη και δίχως φεγγάρι,
η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας.
Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων,
εσύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας.
Λύγισε στ’ αναστενάγματα της καρδιάς μου,
εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γης.
Θα καταφιλήσω τα άχραντα ποδάρια σου,
και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου·
αυτά τα ποδάρια, που σαν η Εύα κατά το δειλινό, τ’ άκουσε να περπατάνε,
από το φόβο της κρύφτηκε.
Των αμαρτιών μου τα πλήθη
και των κριμάτων σου την άβυσσο, ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση,
ψυχοσώστη Σωτήρα μου;
Μην καταφρονέσης τη δούλη σου,
εσύ που έχεις τ’ αμέτρητο έλεος.
Η κορυφαία στιγμή της βυζαντινής μουσικής
Πέρα από το περιεχόμενο, το τροπάριο της Κασσιανής αποτελεί και μία από τις πιο απαιτητικές στιγμές της βυζαντινής μουσικής, καθώς η εκτέλεσή του σε ήχο πλάγιο του τετάρτου απαιτεί τεχνική αρτιότητα και εκφραστική ωριμότητα.
Γι’ αυτό και έχει συνδεθεί με μεγάλες μορφές της ψαλτικής, που το ανέδειξαν σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες στιγμές της Μεγάλης Εβδομάδας.
Παρακάτω παραθέτουμε κάποιες εκτελέσεις από σημαντικούς εκπροσώπους της τέχνης της βυζαντινής μουσικής που δεν βρίσκονται στη ζωή, με πρώτη αυτή του Άρχοντος Πρωτοψάλτου στον πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι Κωνσταντίνου Πρίγγου:
Ακολουθεί η εκτέλεση από τον άρχοντα πρωτοψάλτη του καθεδρικού ναού Της του Θεού Σοφίας Χαρίλαο Ταλιαδώρο:
