Ήθελαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους στα Βαρώσια για να πάρουν ρούχα και αντικείμενα που χρειάζονταν. Τις προηγούμενες μέρες είχαν φύγει πανικόβλητοι και είχαν αφήσει τα πάντα πίσω. Ήταν Σάββατο 17 Αυγούστου 1974.
Την επιθυμία τους ενίσχυσε εκείνη η είδηση, μια μέρα νωρίτερα, από το ραδιόφωνο του ΡΙΚ που τους έλεγε ότι η περιοχή της Αμμοχώστου δεν είχε καταληφθεί από τους Τούρκους και άρα μπορούσαν να πάνε στα σπίτια τους. Η είδηση καλούσε επίσης αστυνομικούς και πυροσβέστες –κάποιοι θυμούνται και κάλεσμα προς το προσωπικό του δήμου Αμμοχώστου – να μεταβούν στην Τεχνική Σχολή Αμμοχώστου, για να τους ανατεθούν καθήκοντα.
Δυστυχώς όμως, όσοι επιχείρησαν να το πράξουν έπεσαν σε ενέδρα του τουρκικού στρατού εισβολής στα Περβόλια της Πέρτσιενας.
Αρκετοί εκτελέστηκαν εν ψυχρώ την ίδια στιγμή, ανάμεσα τους και παιδιά, ενώ οι υπόλοιποι συνελήφθησαν.
Τότε τα Ηνωμένα Έθνη δεν είχαν ακόμα δημιουργήσει την «Παρεμβαλλόμενη γραμμή του ΟΗΕ στην Κύπρο».
Τις δικές τους ιστορίες για την 17η Αυγούστου 1974 αλλά και για τις μέρες που ακολούθησαν διηγήθηκαν οι Λητώ και Μιχάλη Ασημάκης καθώς και ο Φίλιππος Γιαπάνης…
Λητώ και Μιχάλης Ασημάκης
Το ζεύγος Ασημάκη, με τον γιο τους και τον πατέρα της Λητώς, είχαν μετακινηθεί από τις 16 Αυγούστου σε μια περιοχή κάτω στη θάλασσα της Αγίας Νάπας, δίπλα από ένα σπίτι ενός Υπουργού, σε μια σκηνή. Στις 17 Αυγούστου από το ραδιοφωνάκι που τους είχε αφήσει η ηλικιωμένη γυναίκα με βρετανικό διαβατήριο, η οποία κατέφυγε στις Βάσεις, άκουσαν την είδηση από το ΡΙΚ πως καλούνται τα μέλη της Αστυνομικής Διεύθυνσης Αμμοχώστου να παρουσιαστούν στην Τεχνική Σχολή.
Την επομένη του πραξικοπήματος η Λητώ Ασημάκη, το γένος Μαλά, είχε πάρει χαρτί απόλυσης από τον Αστυνομικό σταθμό για λόγους «δημοσίου συμφέροντος», όπως και άλλοι 5 περίπου συνάδελφοί της. Όμως με την ανάληψη των καθηκόντων της Προεδρίας της Δημοκρατίας από τον Γλαύκο Κληρίδη και τη δήλωσή του να επιστρέψουν όλοι στις εργασίες τους, η Λητώ Ασημάκη θεώρησε ότι έπρεπε να πάει στην Τεχνική Σχολή για να μην χάσει την δουλειά της.
Ο σύζυγός της όμως είχε αντίθετη άποψη. «Οι Τούρτζιοι εμπήκαν στην πόλη και συ θα πάεις;».
Η ίδια ήταν αποφασισμένη όμως. Έβαλε τον γιο της, Γιάννη μέσα στο αυτοκίνητο και θα πήγαινε μαζί του. Το αυτοκίνητο όμως δεν ξεκινούσε. «Είχε κάτσει η μπαταρία. Ο άντρας μου μού λέει ’δεν σου δίνω το δικό μου αυτοκίνητο’. Κι επέμενε ο άντρας μου ‘όχι να μην πας’. Κατάλαβες; Ήταν του Θεού και γλυτώσαμε».
Ο Μιχάλης Ασημάκης πήγε δουλειά την Δευτέρα, 19 Αυγούστου, αλλά στα γραφεία της Cyta στη Λάρνακα. Η Λητώ Ασημάκη μία-δυο μέρες μετά συνέδραμε στον πρόχειρο αστυνομικό σταθμό που έκαναν συνάδελφοί της υπό τον αξιωματικό, Γιώργο Κουή στην πλατεία της Αγίας Νάπας.
Φίλιππος Γιαπάνης
Το πρωί της 17ης Αυγούστου η οικογένεια Γιαπάνη είναι στη Ξυλοφάγου κι ακούνε την είδηση από το ραδιόφωνο του ΡΙΚ που καλεί τους αστυνομικούς και τις υπηρεσίες του δήμου Αμμοχώστου – όπως θυμάται – να πάνε στην Τεχνική Σχολή στον Άγιο Μέμνωνα. Γύρω στις 10-10.30 το πρωί ο Φίλιππος,16,5 ετών τότε, με τον πατέρα του, τον θείο του και τον ξάδερφό του αποφάσισαν να πάνε στο Βαρώσι για να πάρουν ρούχα από τα σπίτια τους. Μεταξύ Κάτω Δερύνειας και Αμμοχώστου υπήρχε μπλόκο με εθνοφρουρούς αλλά δεν τους σταμάτησαν. Στο στρίψιμο προς τον Άγιο Μέμνωνα υπήρχαν Τ/κ στρατιώτες με στολές και όπλα της ΕΦ, μαρτίνια και στεντ. Σταμάτησαν το αυτοκίνητό τους και ένας εξ αυτών τους είπε «μπάρκαρε». Από την προφορά της λέξης κατάλαβαν ότι ήταν Τ/κ, όχι όμως από μακριά. Πίσω μέσα στα δέντρα του περβολιού ήταν κρυμμένοι Τούρκοι στρατιώτες.
«Σ’ εκείνο τον δρόμο υπήρχαν νεκροί, πάνω στο οδόστρωμα. Τους είδατε; Ναι. Αριστερά του δρόμου, δίπλα από τον καλαμιώνα. Είχε ένα βαν θυμούμαι, οι πόρτες του ήταν ορθάνοιχτες»
Τον Φίλιππο με τον πατέρα, τον θείο και τον ξάδερφό του, τους πήραν στα περβόλια απέναντι. «Στα περβόλια της Πέρτσιενας. Εκεί ξεκινά η ιστορία». Μετά το περβόλι είχε ξέφωτο, χωράφι. Εκεί είχε ανθρώπους που κάθονταν ανά 10. Πάρα πολύς κόσμος, όπως θυμάται και εικάζει ότι οι συλλήψεις ξεκίνησαν από πολύ νωρίς. Διαχώρισαν γυναικόπαιδα και άντρες, κάποιους τους είπαν να φύγουν και το έκαναν με τα πόδια, προς τη Δερύνεια.
«Μας έβαλαν να κάτσουμε σε κύκλο κι ήταν με τα όπλα στραμμένα από πάνω μας. Αυτή τη σκηνή την είχα δει καιρό πριν στον ύπνο μου. Φορούσα ένα δαχτυλίδι που το αγόρασα με τα λεφτά που δούλεψα εκείνο το καλοκαίρι στο περβόλι της θείας μου. Το έβγαλα κι είπα “δεν θα μου το πάρετε, δούλεψα γι’ αυτό”. ‘Ηταν χρυσό. Το έκρυψα μέσα….Ήταν 11-12 λίρες, για κάποιους ήταν μισθός». Εκεί δεν άκουσε πυροβολισμούς, αλλά έπαιρναν όσους είχαν κρατήσει ανά 10 περίπου άτομα μέσα στην Αμμόχωστο. Υπήρχαν και Τούρκοι στρατιώτες με μπλε μπερέ. «Τα χτυπήματα και οι βιαιότητες εκεί, ήταν κυρίως από Τ/κ».
Σ εκείνο το ξέφωτο έφεραν και έναν Ε/κ στρατιώτη με ένα Χ χαραγμένο στην πλάτη. «Εκείνο το Χ ακόμα κουβαλώ το και θα το θυμάμαι ώσπου να πεθάνω». Ακούστηκε ότι τον είχαν βρει πάνω σε ένα αντιαεροπορικό σύστημα μέσα στο στρατόπεδο του Καράολου. Έφυγαν από το στρατόπεδο και τον είχαν αφήσει μόνο του. Ακόμα διερωτώμαι εάν στράφηκε, είναι αγνοούμενος είναι νεκρός;». Αναγνώρισε τον στρατιώτη, η οικογένειά του έμενε στην Αγία Παρασκευή.
Εκείνη την ώρα ήρθε ένας Τούρκος αξιωματικός, έβγαλε την ζώνη του που είχε μπρούντζινη αγκράφα και άρχισε να χτυπά τους Τούρκους στρατιώτες με τα μπλε μπερέ. Από τα χτυπήματα με τη ζώνη, έτρεχαν αίματα από τους Τούρκους στρατιώτες, αλλά κανείς δεν κουνιόταν, στέκονταν προσοχή. Έτσι σταμάτησαν να παίρνουν από εκείνο το μέρος ανθρώπους. Όσοι έφυγαν προηγουμένως από εκεί, λέει ο Φίλιππος Γιαπάνης, σήμερα είναι αγνοούμενοι, τονίζοντας ότι ο ίδιος δεν άκουσε ριπές.
Το μεσημέρι έφεραν λεωφορεία στο ξέφωτο για να πάρουν όσους είχαν απομείνει εκεί και μέχρι την επιβίβαση «έσπασαν μας στο ξύλο, γιατί ο Τούρκος αξιωματικός είχε φύγει. Η μύτη μου είναι ακόμα σπασμένη».
Τους χτυπούσαν με τις κάνες των όπλων.
Με τα λεωφορεία τους πήγαν στο χωριό Γαϊδουράς και από εκεί στους Στύλλους Αμμοχώστου, που ήταν το χωριό της μάνας του. Για λίγο έμειναν εκεί και μετά τους πήγαν στο στρατόπεδο του Καράολου, όπου τους έβαλαν σε αποθήκες και μπροστά από την πόρτα, πάνω σε τριπόδι, ένα πολυβόλο. Μια – δύο ημέρες έμειναν εκεί νηστικοί όλοι και την επόμενη ημέρα, αναζητούσαν οι Τούρκοι μεταξύ των αιχμαλώτων, κατοίκους της Περιστερονοπηγής, ονομαστικά. Όπως φώναζαν, αγρίεψαν ούλλοι γιατί όπως μας είπαν, οι Τ/κ είχαν ανακαλύψει έναν ομαδικό τάφο στη Μαράθασα, Σανταλάρη, Αλόα».
Δεν θυμάται ο Φίλιππος Γιαπάνης πόσες μέρες έμειναν στον Καράολο πριν τους μετακινήσουν στο Γκαράζ Παυλίδη στη Λευκωσία, οπού την νύχτα τους έβαλαν σε λεωφορεία και πάλι και με δεμένα μάτια τους πήγαν στο Πέντε Μίλι στην Κερύνεια, όπου είχε αποβατικά. Όταν ήρθε η σειρά τους, δεν χωρούσαν άλλοι στο πλοίο, τους έφεραν πίσω στη Λευκωσία, στο Γκαράζ Παυλίδη, όπου την επόμενη ημέρα καταγράφηκαν ως αιχμάλωτοι από τον Ερυθρό Σταυρό.
Μετά από μία ή δύο μέρες τους έβαλαν και πάλι σε λεωφορεία και ξανά στο Πέντε Μίλι. Αυτή τη φορά επιβιβάστηκαν στο πλοίο και πήγαν στο λιμάνι της Μερσίνης κι από εκεί, νύχτα, με στρατιωτικά φορτηγά που ήταν κλειστά με μουσιαμάδες τους πήραν στα Άδανα. Έξω από τις φυλακές υπήρχε όχλος που πετούσε πέτρες, τρυπούσαν με ξιφολόγχες και μαχαίρια τους μουσιαμάδες των φορτηγών. Τους κατέβαζαν από τα φορτηγά σέρνοντάς τους κάτω και κόσμος με γεωργικά εργαλεία, ο όχλος, προσπαθούσε να τους λιντσάρει. Τούρκοι στρατιώτες υπήρχαν, όπως και τηλεοπτικές κάμερες τουρκικών καναλιών, αλλά το κλίμα ήταν εκφοβιστικό.
Κατά την είσοδο στις φυλακές των Αδάνων, «κάγκελα, διάδρομος, κάγκελα, διάδρομος, ξύλο και πάλι εκεί». Δεν θυμάται πόσοι ακριβώς ήταν εκεί, «ίσως και 200 άτομα, πάρα πολλοί».
Κάθε μέρα τρώγανε ρεβίθια με ζουμί κι ένα κομμάτι ψωμί το μεσημέρι. Μια μέρα κάποιοι φρουροί εκεί «έβαλαν κλάππα στους δυο που κουβαλούσαν το καζάνι, έπεσαν απ’ τα σκαλιά και έκρουσαν με το καυτό φαΐ». Ο Φίλιππος Γιαπάνης λέει πως την πείνα την είχε πλέον συνηθίσει. «Δεν είναι η πείνα ου σε σκοτώνει αλλά ο ψυχολογικός πόλεμος». Την νύχτα ανοιγόκλειναν δυνατά τα παράθυρα των κελιών, φώναζαν και τσίριζαν για τους εκφοβίσουν.
Κάποιες μέρες μετά που δεν μπορεί να τις υπολογίσει, τους επιβίβασαν σε πούλμαν με αφίσες του Ετζεβίτ και την αφίσα της εισβολής, και τους πήραν στην Αμάσεια, διασχίζοντας με κλειστά μάτια και δεμένα χέρια όλη την ηπειρωτική Τουρκία, ενώ υπερίπταντο ελικόπτερο και τους άνοιγε τον δρόμο η αστυνομία. Στο πούλμαν μέσα υπήρχε ένας παπάς και όποιος έμπαινε στο λεωφορείο του τραβούσε τα γένια και τα μαλλιά για να δουν αν είναι όντως ιερέας. «Μια φορά μπήκε στο λεωφορείο ένας χότζιας, το έκανε κι αυτός».
Ο Φίλιππος Γιαπάνης θυμάται ένα μόνο ευχάριστο στιγμιότυπο από την διαδρομή: σε μια στάση ένας Τούρκος έκοψε από τις μηλιές που ήταν εκεί μήλα και τους έδωσε να φάνε με δεμένα τα χέρια.
Στην Αμάσεια τους περίμενε και πάλι όχλος με τον ίδιο τρόπο «υποδοχής», όπως και στα Άδανα. Σπάνια τους έβγαζαν στην εσωτερική αυλή να βλέπουν λίγο ουρανό.. «Εκεί είπα ότι θα ήθελα να ήμουν πουλί να μπορώ να πετάξω». Ο κάθε θάλαμος είχε 60 τουλάχιστον άτομα μέσα. «Σε κάποια φάση είπαν ότι θα φύγουν οι μαθητές. Εκεί που μας συγκέντρωσαν για να φύγουμε είδα ότι είχε ένα υπόγειο στο επίπεδο της εσωτερικής αυλής με σιδερένια κάγκελα. Εκεί είδα τον Δημήτρη Τουμαζή, τον φίλο μου τον Τάκη Παπαμιχαλόπουλο, παιδιά που το ’74 ήταν στρατεύσιμοι Βαρωσιώτες, ήταν αιχμάλωτοι εκεί στα υπόγεια. Μεταξύ αυτών ο Τάκης Τουμαζής, επονομαζόμενος Κάκης, ο οποίος είπε μου “Φίλιππε που να πας πίσω πες τους γονείς μου ότι είμαι καλά”. Κι είπα του “Κάκη γράψτο μου πάνω σε μια κολούα μπας και ξεχάσω το όνομα”. Το έγραψε πάνω σε μια κολούα. Η έννοια μου ήταν να μην χάσω την κολούα».
Με τα μεγάλα λεωφορεία από την Αμάσεια στη Μερσίνη και πάλι στα αποβατικά για την Κύπρο. «Εκεί σε σπάζανε πάλι στο ξύλο, ειδικά στις τουαλέτες και φώναζαν “παρά παρά”, ήθελαν λεφτά». Θυμάται ότι έμειναν μια νύχτα στη Λευκωσία, κάπου στην κατεχόμενη πλευρά και η ανταλλαγή των αιχμαλώτων στο Λήδρα Πάλλας. Στο σημείο αυτό ο Φίλιππος Γιαπάνης δακρύζει: «Είναι η τραγικότητα που εσύ λες “γλύτωσα, ήρθα” και κάποιοι άνθρωποι δεν ήρθαν. Εκεί που βλέπεις τις γυναίκες, τις μάνες των αγνοουμένων, με μια φωτογραφία στο χέρι να σε ρωτά “είδες τον; Ζει;”. Η ίδια εικόνα ήταν περίπου και στο “Φιλοξένια”. Εκεί που διερωτάσαι ‘ήμουν ο τυχερός ή ήμουν ο άτυχος;’. Και τι να πεις εκείνης της γυναίκας; Τον είδα; Δεν τον είδα; Που να ξέρεις..».
Στο Φιλοξένια έκανε για πρώτη φορά μπάνιο σαν άνθρωπος και έφαγε. Τα ρούχα και παπούτσια ήταν πολλά νούμερα μεγαλύτερα, αλλά δεν είχε σημασία. Εξακολουθούσε να φυλάει την «κολούα» με το όνομα του Τάκη Τουμαζή – Κάκη. «Δεν ήσουν ακόμα σίγουρος γι’ αυτό που ζεις». Ένας συγγενής τους που δούλευε στο Φιλοξένια κατάφερε να τον βρει και του είπε ότι είναι απ’ έξω η αδερφή του και τον περίμενε. «Πήραμε ταξί και ήρθαμε Λεμεσό, αλλά η έγνοια μου ήταν η κολούα». Την έδειξε στο θείο του, που ήταν συγγενείς με την οικογένεια Τουμαζή, τον ρώτησε αν ήταν σίγουρος γιατί είχε δηλωθεί αγνοούμενος. Του απάντησε εξιστορώντας τη σκηνή στις φυλακές της Αμάσιας και πως εκείνος, ο ίδιος ο “Κάκης” έγραψε το όνομα του και είναι καλά. Τηλεφώνησε στον πατέρα του Τάκη Τουμαζή και του τα είπε.
Ο Φίλιππος Γιαπάνης θυμάται ότι οι γονείς του Τάκη Τουμαζή είχαν τηλεφωνήσει στον Γλαύκο Κληρίδη, που ήταν Προεδρεύων της Δημοκρατίας, ο οποίος ειδοποίησε τον Ραούφ Ντενκτάς και ο “Κάκης” γράφτηκε τελικά στον κατάλογο των αιχμαλώτων και επέστρεψε κι αυτός από την Τουρκία. Δακρύζει και πάλι…. «Μένει στην Ελλάδα σήμερα. Μιλώ μαζί του. Και μου έχει πει “ξέρεις πόσες φορές θέλω να ήμουν φοίνικας;” Γιατί; Επειδή ο φοίνικας πεθαίνει και ξαναγιεννέται από τις στάχτες του. Μεγάλη κουβέντα “θα ήθελα να είχα γεννηθεί φοίνικας”».
Ο Φίλιππος Γιαπάνης αναρωτιέται πως ένιωθε ο πατέρας του όταν στο ξέφωτο, στην Πέρτσιενα, τον έδιωξαν, αλλά κράτησαν τον γιό του. «Δεν εύχομαι να περάσει κανένας γονιός αυτό που πέρασε ο πατέρας μου». Ο θείος και ο πατέρας του γύρισαν πίσω τότε. Σε όλη την αιχμαλωσία και την επιστροφή ήταν μαζί με τον ξάδερφό του.
Μετά από όλα αυτά πιστεύει ότι η ελευθερία είναι το πιο πολύτιμο αγαθό και η διχόνοια το χειρότερο που μπορεί να υπάρξει σε ένα λαό. Ανησυχεί για το μέλλον «των παιδιών μας και των εγγονιών μας» και θεωρεί ότι ο ίδιος έχει ζήσει 4 ζωές: πριν από τα 16,5 του χρόνια, οι 38 μέρες αιχμαλωσίας στην Τουρκία, η ζωή του ως εργαζόμενος στην ελεύθερη αγορά και η ζωή μετά τα 35 του που ασχολείται με την τέχνη. «Η τέχνη μου έδωσε την δύναμη να μπορώ να συνεχίζω. Είχα πολύ εσωτερική πίεση μέσα μου και δεν ξέρω αν θα μπορούσα να αντεπεξέλθω ψυχολογικά. Η τέχνη έδωκε μου πάρα πολλά, έδωκε μου την ελευθερία».
Στην ερώτηση ποια ήταν η στιγμή που ο Φίλιππος Γιαπάνης των 16,5 ετών ωρίμασε απότομα, απάντησε ότι ήταν η στιγμή που έκατσε στο κύκλο στο ξέφωτο, εκεί στα Περβόλια της Πέρτσιενας.
Η πιο ωραία στιγμή της ζωής του είναι εκείνη που παλιοί συμμαθητές, πρώην πολιτικοί «εχθροί» βρέθηκαν όλοι μαζί στην «Νέα Σαλαμίνα» που έχει δημιουργήσει στη Φασούλα και αναγνώρισαν τα λάθη τους. «Δεν είναι τούτοι που φταίσι. Είναι οι ηγέτες του λαού που έφεραν τον τόπο στη διχόνοια».
Από τα έργα του αυτό που τον εκφράζει πιο πολύ είναι το Μνημείο Πεσόντων και Αγνοουμένων στον δήμο Αγίου Αθανασίου.
• Πηγή: ΚΥΠΕ/Ραλλή Παπαγεωργίου, philenews.com.
