Στον ιερό χώρο του μοναστηριού του Αγίου Μηνά, κοντά στο Νεοχώρι της Χίου, βρίσκεται το «Μουσείο της Σφαγής». Στεγάστηκε στον παλιό χώρο ζωγραφικής της Μονής, με πρωτοβουλία του μητροπολίτη Χίου, Ψαρών και Οινουσσών Μάρκου και με δωρεά του κοινωφελούς Ιδρύματος Αιγεύς των Αθανάσιου και Μαρίνας Μαρτίνου. Ο χώρος δεν επιλέχθηκε τυχαία.
Στο υστεροβυζαντικό μοναστήρι του 16ου αιώνα, στις 2 Απρίλιου 1822, πριν από 200 χρόνια βρήκαν μαρτυρικό θάνατο περισσότεροι από 3.000 κάτοικοι της Χίου.
Ανήμερα την Ανάσταση στρατεύματα των Οθωμανών έχοντας εντολή να εκδικηθούν για τη συμμετοχή της Χίου στην Ελληνική επανάσταση, έκαναν έφοδο ζητώντας τους να παραδοθούν. Με την άρνηση της παράδοσης ξεκίνησε και το «σφυροκόπημα» που οδήγησε λίγες ώρες αργότερα στον αφανισμό όλων όσων είχαν βρει καταφύγιο εκεί. Όσοι δεν σφάχτηκαν από τα γιαταγάνια κάηκαν μέσα στο καθολικό ή μέσα στη δεξαμενή νερού όπου είχαν κρυφτεί προσπαθώντας να σωθούν.
«Η Ιερά Μητρόπολη Χίου, Ψαρών και Οινουσσών δημιούργησε το Μουσείο ως γνώση της Ιστορίας, ως προσκύνημα της μεγάλης θυσίας, ως έμπνευση από τα θρησκευτικά και εθνικά ιδανικά. Το μοναστήρι του Αγίου Μηνά πέρα από τον εκκλησιαστικό και πνευματικό χαρακτήρα του είναι ένα σύμβολο, σύμβολο πίστεως στο Χριστό, σύμβολο Ελληνικής ελευθερίας, σύμβολο θυσίας. Είναι αναντίρρητα η κατ’ εξοχήν και υπέροχη έμπνευση του Σολωμικού στίχου ‘απ’ τα κόκκαλα βγαλμένη των Ελλήνων τα ιερά’», δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο μητροπολίτης Χίου, Ψαρών και Οινουσσών Μάρκος.
Το «μουσείο της Σφαγής» με το χαρακτηριστικό επίσημο τίτλο «Ιστορίης απόδεξις ήδε» («αυτή είναι η απόδειξη της ιστορίας») φράση που προέρχεται από το Προοίμιο των Ιστοριών του πατέρα της Ιστορίας Ηροδότου.
Η φράση μάλιστα στο λογότυπο του Μουσείου είναι αποτυπωμένη με στοιχεία που προέρχονται από την επιστολή του Μεγάλου Αλεξάνδρου προς τους Χιώτες, επιστολή που φυλάγεται στο αρχαιολογικό μουσείο της Χίου.
Η αρχιτεκτονική και μουσειολογική επιμέλεια είναι του αρχιτέκτονα Μανώλη Βουρνού και η ιστορική υποστήριξη της έκθεσης της ιστορικού Αθηνάς Ζαχαρού-Λουτράρη.
Στην πρώτη αίθουσα ο επισκέπτης «πέφτει πάνω» στο αντίγραφο του μοναδικού έργου της «Σφαγής της Χίου» του Ντελακρουά, του οποίου το πρωτότυπο βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου. Ας σημειωθεί εδώ ότι άλλο ένα αντίγραφο του μοναδικού αυτού έργου βρίσκεται από το 2009 στο Βυζαντινό Μουσείο της Χίου. Ένα από τα καλύτερα αντίγραφα του έργου, δημιουργημένο το 1919 με εντολή του τότε Γενικού Διευθυντή νήσων Αιγαίου Γεωργίου Παπανδρέου. Άλλα δυο αντίγραφα εκτίθενται το ένα, στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στην Αθήνα και το άλλο, στη Σχολή Καλών Τεχνών της Πράγας.
Ακολουθεί η έκθεση των γεγονότων που έχει έναν και μόνο στόχο. Τη γνώση της ιστορίας όπως πραγματικά είναι. «Η ιστορία μελετά τα γεγονότα και οδηγεί στην γνώση του παρελθόντος, προκειμένου να βοηθήσει στην κατανόηση του παρόντος να εμπνεύσει, να νοηματοδοτήσει, να θέσει οράματα, να προσδιορίσει αξίες και ιδανικά», εξήγησε ο μητροπολίτης.
Στη συνέχεια βρίσκεται η «έκθεση» αντικειμένων και ιστοριών. Η γνώση της ιστορίας μέσω γραφικών και ψηφιακών απεικονίσεων. Πρώτα το ένα φύλλο της «λαβωμένης» από τα βόλια των Οθωμανών θύρας του μοναστηριού που προβάλλεται σε τμήμα αντιγράφου της τοιχογραφίας με θέμα τη Σφαγή των Χίων, η οποία μεγέθους σχεδόν 30 τετραγωνικών μέτρων βρίσκεται στο Doric House του Bath της Μεγάλης Βρετανίας. Αλλά και εφημερίδες εποχής απόδειξη και αυτές του κύματος φιλελληνισμού που προκάλεσε η σφαγή των Χιωτών τον Απρίλιο του 1822.
Στη Μονή αξίζει κανείς επίσης να επισκεφθεί το ιστορικό καθολικό με τα σημάδια από τα αίματα των σφαγιασθέντων και τη φωτιά στο μαρμάρινο δάπεδο, αλλά και το οστεοφυλάκιο του παρεκκλησίου των Αγίων Σαράντα με τις προθήκες που κατακλύζουν τα οστά των σφαγιασθέντων ανδρών, γυναικών, παιδιών ακόμα και βρεφών.
Το Πάσχα του 1822, από τους περίπου 112.000 κατοίκους της Χίου, σφαγιάστηκαν 42.000 και αιχμαλωτίστηκαν 52.000, οι οποίοι και πουλήθηκαν σκλάβοι. Περίπου 22.000 έφυγαν φυγάδες από το νησί. Και κάπου 900 με 1.800 έμειναν πίσω.
