Οι στίχοι «…εβγάτεν α σα μνήματα, εβγάτ’ α σα ταφία… / Εβγάτεν οι αποθαμέν’… Οι ζωντανοί θ’ εμπαίνε…» είναι σίγουρα από τους πιο δυνατούς της «Καμπάνας του Πόντου» (1951) του Φίλωνα Κτενίδη. Πορείες νεκροζώντανων ξεριζωμένων περιγράφονται με τις πιο γλαφυρές λέξεις της ποντιακής διαλέκτου, με αφορμή όχι τη Γενοκτονία των Ποντίων, αλλά την Άλωση της Τραπεζούντας, το 1461.
Το 1959 ο σπουδαίος Πόντιος λόγιος επανήλθε στο αγαπημένο του θέμα, με το ποίημα «Η ζωή εν τάφω», έναν θρήνο για την Ίμερα και το μοναστήρι του Τιμίου Προδρόμου – τον Αγιάννε.
Αυτήν τη φορά οι νεκροί βγαίνουν όντως από τα μνήματα για να πάνε στο έρημο πια μοναστήρι και να αναζητήσουν την καμπάνα του, να την χτυπήσουν ώστε να την ακούσουν οι ξενιτεμένοι Ιμερίτες και να επιστρέψουν. Οι εικόνες και πάλι συγκλονιστικές, καθώς οι άσπρες πέτρες φέγγουν ακόμα περισσότερο, από τα οστά της μακάβριας πομπής (το «αλάι το στουδένεν»).
Όταν φτάνουν εκεί, όμως, βλέπουν ότι όλα είναι κατεστραμμένα και χορταριασμένα. Μόνο ένα στασίδι στέκει «ολόρθον κι ολοκαίνουργον άμον κεχριπαρένεν», και σ’ αυτό κάθεται η ηγουμένη Παϊσία (αδελφή του μητροπολίτη Θεοδοσιουπόλεως Ιακώβου), «τ’ Αγιάννε η αφέντρα». Και είναι εκείνη που καθησυχάζει τους νεκρούς ότι την καμπάνα θα την βρουν οι ίδιοι οι ξενιτεμένοι, όταν επιστρέψουν «στοιχειωμένοι» από τα δικά της καλέσματα.
Εφέκανε τα μνήματα την νύχταν, με τον Φέγγον,
τη Γίμερας αποθαμέν’ κι εξέβαν ‘ς σον Αγιάννεν
χωρίς καντήλαν και κερίν, χωρίς ποππάν και διάκον
χωρίς σταυρά και θυμιαντά, ‘ξαπτέρυγα και ψάλτεν
Τα άσπρα τα χιλιόχρονα τ’ Αγιάννε τα πλακία
κι άλλο άσπρα εφάνθανε ασ’ αλάι το στουδένεν
ντο ανεφόρτσεν άφωνον κι εφτάν’ χωρίς ανάσμιαν
Αγιάννες έτον έρημον, κωφόν το Μοναστήριν
τα κελλία ετζόκεψαν, τ’ οτάδες εχαλάγαν
τα κεπία εχάθανε, τα δένδρα εξεράθαν
τ’ αύλιας τ’ αυλάκ’ χωρίς νερόν κι’ ούλα χορταρασμένα
κουμουλιάγαν ολόγερα ‘ς σό άγιον τον τόπον
ούμπου κάποτε έστεκεν περήφανα Αγιάννες
με τον Σταυρόν ατ’ π’ έλαμπεν ους τα κορφακοφώληα
Εχτάλεβαν κι εράγεβαν ν’ ευρίκ’νε την καμπάναν,
π’ έτον κωφόν και άλαλον κι επέμεν δίχως γλώσσαν,
να κρούγ’νε και ν’ ακούγ’ν ατο οι Γιμερίτ’ ‘ς σα ξένα
να έρχουνταν ‘ς σην Σύναξιν και ‘ς σην «Ζωήν εν τάφω»
Η καμπάνα ‘κ’ ευρίουτουν! Έναν στασίδ’ ευρέθεν
ολόρθον κι ολοκαίνουργον άμον κεχριπαρένεν
εκεί είδαν να κάθεται η πρώτσα η γουμέντσα
η Παϊσία η κυρά τ’ Αγιάννε η αφέντρα
Ερούξαν κ’ επροσκύνεσαν κ’ εφίλαναν τα χέρια τς
κ’ εκείνε φίλεν ούλ’ τ’ς άτουν ‘ς σα τσούφια τουν τ’ ομμάτια,
Και ‘ς σο στερνόν το φίλεμαν, ευλό’εσεν ούλ’ τ’ς και είπεν:
— Κλωστέστεν ‘ς σα ταφία σουν… «τ’ αχάλαγα τ’ οσπίτια»
ντ’ επέμναν για τοι νοικοκύρτ’ς’ τη Γίμερας τοι πρώτους.
Εσείν έστεν οι φύλακες τον τόπον που φυλάττ’νε
π’ έτον πάντα τ’ εμέτερον και τ’ εμετέρτ’ς περμένει…
Την καμπάναν θα ευρίκ’ν ατο οι άλλ’ ποι είν’ ‘ς σα ξένα
όνταν θα κλώσκουν κι έρχουνταν ν’ εφτάν’ δοξολογίαν
‘Σ εκείν’τς θα στείλω μένεμαν, με τ’ άστρα, με το Φέγγον
ο άνεμον όνταν φυσά, τα λίβια όνταν τρέχ’νε,
ονέρτα και ορόματα ‘ς σον ύπνον και ‘ς σον ξύπνον
θα γίνταν τα μενέματα μ’… σ’ εκείν’τ’ς σίναν θα πάγ’νε
Εκείν’ θ’ εφτάγ’νε «σύναξιν», «ψαλμόν» και «λειτουργίαν»
εκεί όπου ευρίουνταν και ζουν, … ‘ς σην ξενιτίαν.
1959, Φίλων Κτενίδης
