Οι άνδρες έφευγαν για να αναζητήσουν δουλειά. Στα χωριά έμεναν οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι. Κάποιος έπρεπε να φροντίσει τα ζώα, να δουλέψει στους κήπους, να μεταφέρει ξύλα και χόρτα, να εξασφαλίσει το φαγητό και να κρατήσει το σπίτι σε λειτουργία. Στη Σάντα του Πόντου, μεγάλο μέρος αυτής της ευθύνης περνούσε στις γυναίκες.
Η καθημερινότητά τους προσφέρει μια χαρακτηριστική εικόνα της γυναικείας συμβολής στην ποντιακή ύπαιθρο: σωματική εργασία, φροντίδα ανθρώπων και ζώων, οργάνωση του νοικοκυριού. Υποχρεώσεις που συνέδεαν το χωράφι και το βοσκοτόπι με όσα συνέβαιναν μέσα στο σπίτι.
Στις 15 Οκτωβρίου, Διεθνή Ημέρα Αγρότισσας, αυτή η πλευρά της ποντιακής ιστορίας αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η ημέρα καθιερώθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2007, για να αναδεικνύει τη συμβολή των γυναικών της υπαίθρου στην αγροτική ανάπτυξη, στη διατροφική ασφάλεια και στην αντιμετώπιση της φτώχειας.
Η γη που δεν αρκούσε και ο δρόμος της ξενιτιάς
Η Σάντα ήταν ένας τόπος με περιορισμένες δυνατότητες γεωργικής παραγωγής. Το ορεινό ανάγλυφο, το ψυχρό κλίμα και η δύσκολη στην καλλιέργεια γη περιόριζαν όσα μπορούσαν να εξασφαλίσουν οι κάτοικοί της. Τα λιγοστά δημητριακά και η κτηνοτροφία δεν επαρκούσαν για τον βιοπορισμό τους.
Ο ξενιτεμός των ανδρών διαμόρφωσε έτσι και τη ζωή όσων έμεναν πίσω. Μιλώντας στο pontosnews.gr για τη θέση των γυναικών στην κοινωνία της Σάντας, η καθηγήτρια Ελένη Γαβρά συνέδεε αυτή τη μετανάστευση, κυρίως προς τη Ρωσία, με τον ξεχωριστό οικονομικό ρόλο των γυναικών.
Το αποτέλεσμα, εξηγούσε, ήταν «οι γυναίκες να κρατούν στα χέρια τους την τοπική οικονομία».
Η διαχείριση της καθημερινής επιβίωσης απαιτούσε αποφάσεις και οργάνωση. Η φροντίδα του σπιτιού περιλάμβανε τις εξωτερικές εργασίες, τη συντήρηση των ζώων και την κάλυψη των αναγκών παιδιών και ηλικιωμένων.
Οι γυναίκες που διηύθυναν το σπίτι
Η εικόνα αυτή συναντάται και σε παλαιότερες περιγραφές. Ο Φίλιππος Χειμωνίδης, στην Ιστορία και στατιστική της Σάντας του 1902, χαρακτήριζε τις γυναίκες, κατά την απουσία των ανδρών, «οι διευθυνταί των οίκων». Το απόσπασμα παρατίθεται στο βιβλίο της Πόπης Τσακμακίδου-Κωτίδου Οι γυναίκες της Σάντας του Πόντου.
Στις περιγραφές αυτές, οι γυναίκες περιποιούνται τους κήπους και τα ζώα, κουβαλούν ξύλα και χόρτα από το βουνό και φροντίζουν τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.
Το νοικοκυριό απαιτούσε τη συνεχή παρουσία τους σε διαφορετικές δουλειές, μέσα και έξω από την κατοικία.
Μια φωτογραφία της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, με τίτλο «Χωρικές της Σάντας, στο θερισμό στους λειμώνες», μας μεταφέρει σε αυτό το αγροτικό τοπίο. Η λεζάντα της προσθέτει, ωστόσο, μια ουσιαστική λεπτομέρεια: αναφέρεται σε κορίτσια Τραπεζούντιων παραθεριστών, με ενδυμασία χωρικών, που συγκεντρώνουν χόρτα με τσουγκράνες, τα «τουρμούχ».
Από το χωράφι ως το ψωμί
Για να καταλάβουμε το βάρος της γυναικείας εργασίας στον αγροτικό Πόντο, μια μαρτυρία από την Τσίτη της Χαλδίας είναι ιδιαιτέρως αποκαλυπτική.
Ο Επαμεινώνδας Σωτηριάδης, ο μετέπειτα βουλευτής που είχε υπηρετήσει εκεί ως νεαρός δάσκαλος, περιέγραψε τις γυναίκες να μεταφέρουν στα χωράφια την κοπριά για λίπασμα, να θερίζουν, να κουβαλούν τα δεμάτια, να αλωνίζουν και να μεταφέρουν τη σοδειά. Στη συνέχεια έπλεναν το σιτάρι, το πήγαιναν στον μύλο και επέστρεφαν με το αλεύρι για να ζυμώσουν και να ψήσουν.
«Όλες οι εργασίες γίνονταν με τα χέρια και τις πλάτες», σημείωνε, επισημαίνοντας πόσο λίγα ήταν τα ζώα μεταφοράς.
Η μαρτυρία του περιλαμβάνει και τη μεταφορά ξύλων για θέρμανση και μαγείρεμα, παράλληλα με τις οικιακές δουλειές και την ανατροφή των παιδιών.
Ο ίδιος κατέγραφε και την αντίφαση: οι σύζυγοι που επέστρεφαν από την ξενιτιά μπορούσαν να απολαμβάνουν ιδιαίτερη περιποίηση και προνόμια στο σπίτι. Στη δική του περιγραφή, η τεράστια συνεισφορά των γυναικών συνυπήρχε με την ανδρική εξουσία.
Στα παρχάρια, η ευθύνη είχε γυναικείο πρόσωπο
Στον ευρύτερο αγροκτηνοτροφικό Πόντο, μια ακόμη χαρακτηριστική μορφή ήταν η παρχαρομάνα, γνωστή και ως ρωμάνα: η γυναίκα που αναλάμβανε τις κτηνοτροφικές εργασίες στα παρχάρια, τα θερινά ορεινά βοσκοτόπια.
Η δουλειά της απαιτούσε πολύμηνη παραμονή στο βουνό, αντοχή και ικανότητα οργάνωσης.
Η παρασκευή βουτύρου και άλλων γαλακτοκομικών αποτελούσε βασικό μέρος αυτής της δραστηριότητας. Οι επισκέψεις γυναικών από τα χωριά συνοδεύονταν από ανταλλαγές: τρόφιμα που έφταναν από χαμηλότερα, γαλακτοκομικά που έφευγαν από το βουνό.
Σε αυτή την περίπτωση γίνεται ιδιαίτερα ευδιάκριτη η εξειδικευμένη γνώση πίσω από τη γυναικεία εργασία: φροντίδα των κοπαδιών, επεξεργασία του γάλακτος, παραγωγή και διαχείριση τροφίμων.
Μόρφωση και αυτονομία, με υπαρκτά όρια
Στη Σάντα, η ξεχωριστή θέση των γυναικών συνδεόταν και με τη μόρφωση. Στο ίδιο ρεπορτάζ, η Ελένη Γαβρά περιέγραφε το μορφωτικό τους επίπεδο ως αξιοσημείωτο για την εποχή. Ανέφερε μάλιστα ότι οι εφημερίδες που έφταναν στα καφενεία διαβάζονταν και από γυναίκες.
Η μαρτυρία της ενισχύει την εικόνα γυναικών που είχαν ενεργό ρόλο στην οικονομική ζωή και πρόσβαση στον γραπτό λόγο. Χρειάζεται όμως προσοχή όταν επιχειρούμε να μεταφράσουμε αυτή την εικόνα σε σημερινούς όρους ελευθερίας και ισότητας.
Οι λαογραφικές καταγραφές διασώζουν συγχρόνως αυστηρές οικογενειακές ιεραρχίες. Στο θέμα του pontosnews.gr για το έθιμο της υποχρεωτικής σιωπής της νύφης, το μάχ’, η Σάντα περιλαμβάνεται στις περιοχές όπου καταγραφόταν ο περιορισμός της ομιλίας της νεότερης γυναίκας προς τα μεγαλύτερα μέλη της οικογένειας του συζύγου.
Οι καταγραφές αυτές μας υποχρεώνουν να εξετάζουμε και την ηλικία, τη θέση μέσα στην οικογένεια και τις διαφορετικές τοπικές συνθήκες.
Η ευθύνη για τη λειτουργία ενός νοικοκυριού μπορούσε να δίνει πρακτικά περιθώρια αυτονομίας, ενώ παρέμεναν ισχυροί περιορισμοί στις οικογενειακές σχέσεις.
Η περίπτωση της Σάντας φωτίζει ακριβώς αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα. Η εργασία των γυναικών εξασφάλιζε τροφή, καύσιμη ύλη και φροντίδα, συνέδεε την παραγωγή με το σπίτι και επέτρεπε στις οικογένειες να συνεχίζουν τη ζωή τους όσο οι άνδρες έλειπαν. Στις πλάτες τους βρισκόταν ένα μεγάλο μέρος της οικονομίας της καθημερινής επιβίωσης.
