Την λένε Αγάπη – ένα όνομα που μοιάζει να στέκεται πεισματικά στον αντίποδα όσων έζησε. Γιατί η 13χρονη από τα Κοτύωρα του Πόντου στις αρχές του 20ού αιώνα βρέθηκε αντιμέτωπη με το τυφλό εθνικιστικό μίσος: εκδιώχθηκε από τον τόπο της μαζί με τη μητέρα και τον αδελφό της και οδηγήθηκε, μέσα στο χειμώνα, σε μια πορεία «λευκού θανάτου» προς την ενδοχώρα. «Άουσβιτς εν ροή» το έχει περιγράψει ο ιστορικός Πολυχρόνης Ενεπεκίδης.
Η Αγάπη δεν είναι μια αλληγορία ούτε ένας χαρακτήρας που δημιουργήθηκε για να προσωποποιήσει το δράμα χιλιάδων ανθρώπων. Ήταν ένα υπαρκτό πρόσωπο.
Η ιστορία της διασώθηκε ως οικογενειακή μνήμη και, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, έγινε μια χειροποίητη ταινία animation, σχεδιασμένη καρέ καρέ από την Τζούλια Σπυροπούλου.
Η σχεδόν δεκάλεπτη Αγάπη χρειάστηκε τρεισήμισι χρόνια δουλειάς και περίπου 10.000 σκίτσα για να ολοκληρωθεί. Αφού ταξίδεψε σε φεστιβάλ στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, απέσπασε διεθνείς διακρίσεις και συστήθηκε σε ακροατήρια που γνώριζαν ελάχιστα –ή απολύτως τίποτα– για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Πλέον είναι διαθέσιμη μέσω της COSMOTE TV, αποκτώντας πρόσβαση σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό στην Ελλάδα και την Κύπρο.
Πίσω από την ταινία βρίσκεται μια Ελληνοαμερικανίδα δημιουργός με διαδρομή ανάμεσα σε δύο χώρες και διαφορετικές μορφές τέχνης. Η Τζούλια Σπυροπούλου γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Μαϊάμι, σπούδασε υποκριτική στο Florida International University και κινηματογράφο και υποκριτική για την κάμερα στο New York Film Academy. Έχει εργαστεί στο θέατρο, την τηλεόραση και τον κινηματογράφο, ως ηθοποιός, σκηνοθέτρια, δημιουργός ντοκιμαντέρ και animator.
Στη φιλμογραφία της περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, οι ταινίες Jean, Yubi, Αφασία και το μεγάλου μήκους δημιουργικό ντοκιμαντέρ 2 Miles From Home.
Η σχέση της με την ιστορία του ποντιακού ελληνισμού δεν προέκυψε από κάποια οικογενειακή καταγωγή. Η ίδια δεν είναι Πόντια. Η σχέση της σφυρηλατήθηκε μέσα στον τόπο όπου ζει, την Καλλιθέα, και από ανθρώπους που κάποια στιγμή αποφάσισαν να της εμπιστευτούν όσα είχαν ακούσει από τους γονείς και τους παππούδες τους.
Από ένα ποντιακό καφενείο στην ιστορία μιας 13χρονης
Κάπως έτσι… ανορθόδοξα ξεκίνησε και η διαδρομή προς την Αγάπη – όχι σε ένα κινηματογραφικό στούντιο, ούτε μπροστά σε κάποιο ιστορικό αρχείο. Όπως εξηγεί, όλα άρχισαν σε ένα ποντιακό καφενείο της Καλλιθέας, όπου σύχναζαν άνθρωποι δεύτερης και τρίτης προσφυγικής γενιάς.
Η Τζούλια Σπυροπούλου άρχισε να συνομιλεί μαζί τους από ενδιαφέρον και περιέργεια, χωρίς τότε να γνωρίζει πού θα την οδηγούσαν αυτές οι συζητήσεις.
Σύντομα, όμως, οι άνθρωποι που κάθονταν απέναντί της άρχισαν να μιλούν για τις πατρίδες που άφησαν πίσω οι οικογένειές τους, για τον ξεριζωμό, τις απώλειες και τους συγγενείς που δεν επέστρεψαν. Μέσα από τις αφηγήσεις τους η δημιουργός διέκρινε ένα συλλογικό τραύμα που είχε περάσει από γενιά σε γενιά, συχνά μέσα από τη σιωπή.
«Πολλοί από τους επιζώντες δεν μιλούσαν εύκολα για όσα είχαν ζήσει. Η σιωπή αυτή, με τη σειρά της, είχε περάσει στις επόμενες γενιές», λέει στο pontosnews.gr. Τότε αισθάνθηκε ότι αυτές οι φωνές έπρεπε να καταγραφούν όσο υπήρχαν ακόμη άνθρωποι που μπορούσαν να μεταφέρουν τις οικογενειακές μνήμες.
Από αυτή την ανάγκη γεννήθηκε το 2 Miles From Home, ένα δημιουργικό ντοκιμαντέρ διάρκειας 84 λεπτών, στο οποίο κατέγραψε μαρτυρίες επιζώντων και ανθρώπων δεύτερης γενιάς ποντιακής καταγωγής. Παρότι η ίδια δεν είχε κάποια προσωπική σύνδεση με τον Πόντο, το θέμα έπαψε σταδιακά να της είναι ξένο.
«Κάποια στιγμή έπαψε να είναι για μένα “η ιστορία κάποιων άλλων”. Έγινε η ιστορία ανθρώπων που γνώρισα, που με εμπιστεύτηκαν και μου έδωσαν την ευθύνη να μεταφέρω τις μνήμες τους», τονίζει.
Ανάμεσα στους ανθρώπους που μίλησαν στην κάμερά της ήταν και ένας άνδρας ο οποίος, κλαίγοντας, της αφηγήθηκε τις ιστορίες των θυμάτων της δικής του οικογένειας. Ένα από αυτά ήταν η θεία του, η Αγάπη.
«Η Αγάπη υπήρξε ένα πραγματικό πρόσωπο. Ήταν ένα από τα πολλά θύματα της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου από τους Νεότουρκους», υπογραμμίζει η Τζούλια Σπυροπούλου. Η ιστορία του κοριτσιού τη συγκίνησε τόσο, ώστε αισθάνθηκε την ανάγκη να της δώσει μια ξεχωριστή κινηματογραφική αφήγηση. Όχι μόνο για να μεταφέρει όσα της συνέβησαν, αλλά και για να διατηρηθεί το όνομά της.
Η 13χρονη Αγάπη ζούσε στα Κοτύωρα. Περί το 1921, μαζί με τη μητέρα και τον αδελφό της, εκδιώχθηκε από την πατρογονική εστία και οδηγήθηκε με εκατοντάδες άλλους κατοίκους σε μια πορεία προς την ενδοχώρα. Για περίπου 40 ημέρες, μέσα στο καταχείμωνο, με ελάχιστο φαγητό και νερό και το χιόνι να φτάνει σε μεγάλο ύψος, κάθε βήμα μετατρεπόταν σε αγώνα επιβίωσης.
Η δημιουργός δεν θέλει να αποκαλύψει περισσότερα για την εξέλιξη της ιστορίας. Προτιμά ο θεατής να γνωρίσει την Αγάπη μέσα από την ίδια την ταινία. Εκείνο που θεωρεί απαραίτητο να γνωρίζει εξαρχής είναι ότι πίσω από την ηρωίδα βρισκόταν ένα πραγματικό παιδί, με οικογένεια και ζωή πριν από τον εκτοπισμό.
Η Αγάπη, πάντως, δεν είναι ντοκιμαντέρ. Πρόκειται για μια ταινία μυθοπλασίας εμπνευσμένη από αληθινά γεγονότα και υπαρκτά πρόσωπα. Ορισμένοι χαρακτήρες, καταστάσεις και περιστατικά δραματοποιήθηκαν ή συμπυκνώθηκαν για τις ανάγκες της κινηματογραφικής αφήγησης, αντλώντας ταυτόχρονα από τις εμπειρίες και τις μαρτυρίες πολλών ανθρώπων της εποχής.
«Επικεντρώνεται περισσότερο στην ποιητική και συναισθηματική αλήθεια της ιστορίας παρά στην αυστηρή δημοσιογραφική ή ιστοριογραφική καταγραφή των γεγονότων», διευκρινίζει. Το ζητούμενο ήταν να δημιουργηθεί δραματουργία και συναισθηματική ένταση χωρίς να προδοθεί η ουσία της πραγματικής ιστορίας. «Η μυθοπλασία δεν λειτουργεί ως αντικατάσταση της Ιστορίας, αλλά ως ένας διαφορετικός τρόπος να την προσεγγίσει και να την βιώσει ο θεατής».
Εντούτοις, η ελευθερία της μυθοπλασίας δεν σήμαινε ότι η ιστορική έρευνα πέρασε σε δεύτερη μοίρα. Για το 2 Miles From Home η Τζούλια Σπυροπούλου είχε αφιερώσει περίπου δέκα μήνες στη μελέτη βιβλιογραφίας, παλιών εφημερίδων, ιστορικών τεκμηρίων και αρχειακού υλικού του Πατριαρχείου. Είχε επίσης συμβουλευτεί τον ιστορικό και συγγραφέα Βλάση Αγτζίδη, ο οποίος προσέφερε την επιστημονική του ματιά στην ιστορική αποτύπωση των γεγονότων.
Μία από τις πηγές που την επηρέασαν περισσότερο και στις δύο ταινίες ήταν το βιβλίο του Ταμέρ Τσιλινγκίρ Η αλήθεια για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Ειδικά για την Αγάπη, μελέτησε καταγραφές σχετικές με τις εκτοπίσεις και τις πορείες θανάτου, τις ημερομηνίες και τις περιοχές όπου αυτές πραγματοποιήθηκαν, καθώς και φωτογραφικό και αρχειακό υλικό της εποχής.
Και πάλι όμως, η έρευνα δεν περιορίστηκε στα ιστορικά γεγονότα. Έφτασε έως τη βλάστηση, τη χλωρίδα και την πανίδα των δασών του Πόντου. Η Τζούλια Σπυροπούλου ήθελε το φυσικό περιβάλλον να μην αποτελεί απλώς ένα όμορφο ή δραματικό φόντο, αλλά να μεταφέρει κάτι από τον χαμένο κόσμο μέσα στον οποίο είχε ζήσει η ηρωίδα της.
Εκεί ακριβώς βρήκε τη θέση του το animation.
Της επέτρεψε να ανασυνθέσει τα Κοτύωρα και το ποντιακό τοπίο, αλλά και να περάσει από τον εξωτερικό χώρο στον εσωτερικό κόσμο ενός παιδιού που αισθάνεται το φόβο και την απώλεια χωρίς να μπορεί να κατανοήσει πλήρως τη μεγάλη ιστορική τραγωδία που εκτυλίσσεται γύρω του.
Η Αγάπη βρίσκεται στο όριο ανάμεσα στην παιδική ηλικία και την ενηλικίωση. Είναι αρκετά μεγάλη για να αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο, αλλά όχι για να εξηγήσει όσα συμβαίνουν. Αυτή η απόσταση ανάμεσα σε όσα καταλαβαίνει εκείνη και σε όσα γνωρίζει ο ενήλικος θεατής δίνει στην ταινία μεγάλο μέρος της συναισθηματικής της έντασης.
Δέκα χιλιάδες σκίτσα και ένα κοινό που δεν γνώριζε
Για την Τζούλια Σπυροπούλου, το animation δεν ήταν απλώς μια αισθητική επιλογή. Η ζωγραφισμένη εικόνα μπορούσε να αποδώσει τη μνήμη, το τραύμα και το φόβο χωρίς να επιχειρεί μια φωτορεαλιστική ανακατασκευή του παρελθόντος. Μπορούσε επίσης να δημιουργήσει συμβολισμούς και χώρους που θα ήταν δύσκολο ή αδύνατο να αποδοθούν με ένα συμβατικό γύρισμα.
Βέβαια η ελευθερία αυτή είχε ένα πολύ μεγάλο τίμημα σε χρόνο και προσωπική εργασία. Η παραγωγή ξεκίνησε περίπου το 2021 και ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2025. Η ταινία δεν έλαβε χρηματοδότηση, δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου με ίδια κεφάλαια και η Τζούλια Σπυροπούλου ήταν η μοναδική animator.
Για να ολοκληρωθεί χρειάστηκαν περίπου τρεισήμισι χρόνια πλήρους απασχόλησης και 10.000 σκίτσα, ζωγραφισμένα καρέ καρέ στο χέρι και επεξεργασμένα ψηφιακά.
Υπήρξαν περίοδοι υπερκόπωσης και αμφιβολίας, ακόμη και στιγμές κατά τις οποίες η ίδια δεν ήταν βέβαιη ότι θα κατάφερνε να φτάσει μέχρι το τέλος.
«Το animation είναι ένας μαραθώνιος και όχι ένα σπριντ. Χρειάζεται τεράστια υπομονή, επιμονή και πίστη στο τελικό αποτέλεσμα», λέει. Στις πιο φορτισμένες σκηνές, η απόσταση ανάμεσα στη δημιουργό και την ηρωίδα σχεδόν εξαφανιζόταν. Η Τζούλια Σπυροπούλου ένιωθε ότι δεν σχεδίαζε απλώς έναν χαρακτήρα, αλλά αναμετριόταν με την ευθύνη να αφηγηθεί με σεβασμό την ιστορία ενός πραγματικού κοριτσιού.
Η ολοκλήρωση αυτής της διαδρομής ήταν, όπως τονίζει, το πρώτο και σημαντικότερο «βραβείο»: η στιγμή κατά την οποία η ταινία έπαψε να είναι αποκλειστικά δική της και μπορούσε πλέον να συναντήσει τους θεατές.
Ακολούθησε μια σημαντική φεστιβαλική πορεία. Η Αγάπη τιμήθηκε ως καλύτερη ταινία animation στο London International Film Festival, έλαβε τιμητικό βραβείο στην κατηγορία Mini Masterpieces από το CTN Foundation, τιμητική διάκριση στο Athens International Digital Film Festival και τη διάκριση Work of Excellence στο Buenos Aires International Film Festival.
Ήταν επίσης υποψήφια στο Bengaluru International Short Film Festival, τη μοναδική διοργάνωση μικρού μήκους της Ινδίας με πιστοποίηση για τα Όσκαρ.
Από όλες τις διακρίσεις, εκείνη που η δημιουργός κρατά πιο κοντά στον αρχικό σκοπό της ταινίας είναι το βραβείο Maracuja Global Initiative του Palm Springs International Animation Festival. Πρόκειται για μια διάκριση που απονέμεται σε έργα τα οποία προσεγγίζουν δύσκολα ιστορικά και κοινωνικά ζητήματα και επιχειρούν να δημιουργήσουν δεσμούς ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς και ακροατήρια.
Για την Τζούλια Σπυροπούλου, η αναγνώριση αυτή είχε ιδιαίτερη βαρύτητα, επειδή συνδέεται με τον βαθύτερο λόγο για τον οποίο δημιουργήθηκε η Αγάπη: να ενημερώσει όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου.
Η ανάγκη αυτή έγινε ακόμη πιο εμφανής όταν η ταινία άρχισε να προβάλλεται εκτός Ελλάδας. Στη Νέα Υόρκη παρουσιάστηκε στο Museum of the Moving Image, στην Αστόρια, και στο Village East by Angelika. Σε αυτές τις προβολές υπήρχαν θεατές που είχαν πάει ειδικά για να δουν την ταινία, έχοντας ακούσει για την ιστορία της.
Αρκετοί άνθρωποι του κινηματογράφου και της τέχνης, ακόμη και καθηγητές της δημιουργού από το New York Film Academy και το χώρο του animation, της είπαν ότι μέχρι τότε δεν γνώριζαν για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου.
«Δυστυχώς, στο εξωτερικό εξακολουθούν να είναι πολύ λίγοι εκείνοι που γνωρίζουν τι συνέβη στον ποντιακό ελληνισμό», επισημαίνει.
Θυμάται καθηγητές της στη Νέα Υόρκη να την ευχαριστούν επειδή η ταινία τούς έφερε για πρώτη φορά σε επαφή με το ιστορικό ζήτημα και τους έκανε να αναζητήσουν περισσότερες πληροφορίες.
Η ανταπόκριση δεν περιορίστηκε στην ανακάλυψη μιας άγνωστης σελίδας της Ιστορίας. Άνθρωποι χωρίς καμία οικογενειακή ή προσωπική σχέση με τον Πόντο αναγνώρισαν στην ιστορία της Αγάπης το φόβο ενός παιδιού, την απώλεια της πατρίδας και της ασφάλειας, αλλά και την ανάγκη να διασωθεί η μνήμη.
Ο animator και storyboard artist της Disney Tim Hodge χαρακτήρισε την ταινία «στοιχειωτική, όμορφη και σπαρακτική». Ο εικαστικός Phil Fisher, ο οποίος την παρακολούθησε δύο φορές, στάθηκε ιδιαίτερα στο γεγονός ότι γνώριζε τόσο λίγα για αυτό το κομμάτι της ανθρώπινης ιστορίας.
Για την Τζούλια Σπυροπούλου, αυτές οι αντιδράσεις επιβεβαίωσαν ότι η ταινία μπορούσε να λειτουργήσει ως μια πρώτη γέφυρα προς ένα διεθνές κοινό. «Δεν έχει σημασία μόνο να συγκινήσεις τον θεατή. Έχει σημασία, μέσα από αυτή τη συγκίνηση, να τον κάνεις να θελήσει να μάθει», αναφέρει. Οι βραβεύσεις έχουν αξία ως αναγνώριση μιας επίπονης δουλειάς, αλλά η μεγαλύτερη επιτυχία είναι να ενδιαφερθεί κάποιος για την ιστορία ενός ανθρώπου που μέχρι χθες δεν γνώριζε.
Αυτή ακριβώς είναι και η σημασία που αποδίδει στη διάθεση της Αγάπης μέσω της COSMOTE TV. Η ταινία μπορεί πλέον να φτάσει σε θεατές οι οποίοι δεν θα την αναζητούσαν σε κάποιο φεστιβάλ ή δεν θα είχαν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν μια κινηματογραφική προβολή.
«Μετά από τόσα χρόνια δουλειάς, η μεγαλύτερη χαρά είναι να ξέρω ότι η ιστορία της Αγάπης μπορεί πλέον να φτάσει στα σπίτια ανθρώπων που ίσως δεν θα είχαν την ευκαιρία να τη συναντήσουν διαφορετικά», υποστηρίζει. Θα ήθελε, μάλιστα, να ακούσει τις αντιδράσεις θεατών διαφορετικών ηλικιών και γενεών, καθώς θεωρεί ότι μια ταινία ολοκληρώνεται πραγματικά μόνο όταν φύγει από τα χέρια του δημιουργού και συναντήσει το κοινό.
Μέσω της ίδιας πλατφόρμας είναι διαθέσιμο και το 2 Miles From Home. Η Τζούλια Σπυροπούλου θεωρεί ότι τα δύο έργα λειτουργούν συμπληρωματικά: το ντοκιμαντέρ προσεγγίζει τη Γενοκτονία μέσα από την ιστορική έρευνα και τις μαρτυρίες, ενώ η Αγάπη οδηγεί τον θεατή στο ίδιο ιστορικό γεγονός μέσα από την προσωπική ιστορία ενός παιδιού και τα εργαλεία της μυθοπλασίας.
Στα επόμενα σχέδιά της βρίσκεται και η εκπαιδευτική αξιοποίηση της ταινίας.
Θα ήθελε να μεταφέρει την ιστορία της Αγάπης σε ένα παιδικό βιβλίο ή εικονογραφημένο παραμύθι, προσαρμοσμένο στην ηλικία των παιδιών και πλαισιωμένο με τον κατάλληλο εκπαιδευτικό τρόπο.
«Η μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από τα βιβλία της Ιστορίας. Διατηρείται και μέσα από τις προσωπικές ιστορίες, τις αφηγήσεις, την τέχνη και τους ανθρώπους που επιλέγουν να τις μεταφέρουν στις επόμενες γενιές», εξηγεί. Θα ήθελε η Αγάπη να γίνει η αφορμή για ένα παιδί να ρωτήσει, να αναζητήσει και τελικά να κατανοήσει ένα κομμάτι της ιστορίας που έως τότε αγνοούσε.
Στο μεταξύ, η ταινία συνεχίζει τη φεστιβαλική της πορεία. Έχει επιλεγεί στο Chaniartoon 2026 –το διεθνές φεστιβάλ στα Χανιά που ολοκληρώνεται στις 2 Οκτωβρίου–, και είναι υποψήφια για το βραβείο καλύτερου animation.
Παράλληλα, η δημιουργός έχει ήδη στραφεί στο επόμενο κινηματογραφικό της σχέδιο: ένα υβριδικό ντοκιμαντέρ μεγάλου μήκους, διάρκειας περίπου 70 λεπτών, το οποίο θα συνδυάζει live action και χειροποίητο 2D animation.
Πρόκειται για τη βιογραφία ενός σημαντικού προσώπου με πορεία περίπου πέντε δεκαετιών στο ελληνικό θέατρο και τον κινηματογράφο, αλλά και με διεθνή παρουσία. Η Τζούλια Σπυροπούλου δεν αποκαλύπτει ακόμη το όνομα. Εκείνο που την ενδιαφέρει είναι να μην δημιουργήσει μια συμβατική βιογραφία, αλλά να χρησιμοποιήσει το animation για να περάσει στις αναμνήσεις, στις εικόνες και στον εσωτερικό κόσμο του προσώπου που βρίσκεται στο επίκεντρο.
Η πραγματική εικόνα θα συναντά τη ζωγραφισμένη, το παρόν θα συνομιλεί με τη μνήμη και το ντοκουμέντο με όσα δεν μπορούν να καταγραφούν από μια κάμερα. Είναι, όπως λέει, ακόμη ένα φιλόδοξο εγχείρημα.
