Ήταν ακόμη παιδί όταν κρύφτηκε μέσα σε ένα μεγάλο πήλινο αγγείο, την ώρα που δολοφονούσαν τον πατέρα της. Αργότερα, έχοντας χάσει τους γονείς της, κρυβόταν την ημέρα και προχωρούσε τη νύχτα, μέχρι να φτάσει από το Παλού σε ορφανοτροφείο του Χαλεπίου.
Αυτή η οικογενειακή αφήγηση βρίσκεται στην καρδιά του The Book of Genocides, του νέου βιβλίου της εγγονής της, Ντέινα Μασόιαν Γουόλραθ, που κυκλοφόρησε στις 8 Σεπτεμβρίου από το Harvard University Press.
Από το Παλού στο Χαλέπι
Για δεκαετίες, η ιστορία της γιαγιάς της Γουόλραθ επιβίωνε μέσα στην οικογένεια μόνο σε θραύσματα.
Περισσότερες λεπτομέρειες άρχισαν να έρχονται στο φως όταν η συγγραφέας ασχολήθηκε εκτενέστερα με τη Γενοκτονία των Αρμενίων.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε η ίδια στον Guardian, μόλις πριν από λίγα χρόνια έμαθε ότι η γιαγιά της είχε κρυφτεί στο πιθάρι και ότι αργότερα πιάστηκε αιχμάλωτη, προτού καταφέρει να διαφύγει. Η Γουόλραθ διευκρινίζει ότι πρόκειται για οικογενειακές μαρτυρίες, των οποίων δεν μπορεί να διασταυρώσει κάθε λεπτομέρεια.
Η κληρονομημένη αυτή μνήμη έγινε αφετηρία για ένα βιβλίο που συνδυάζει ιστορία, ανθρωπολογία, προσωπική μαρτυρία και εικαστική αφήγηση.
Ένα βιβλίο που ζητά από τον αναγνώστη να το κόψει
Στις 432 σελίδες του βιβλίου, κάθε κεφάλαιο αρχίζει με μια συνοπτική ιστορική παρουσίαση. Ακολουθεί το πορτρέτο ενός ανθρώπου, χωρισμένο σε τρία τμήματα –κεφάλι, κορμό και πόδια– τα οποία ο αναγνώστης καλείται να κόψει και να ανασυνθέσει.
Καθώς τα μέρη αλλάζουν θέση, οι ανθρώπινες μορφές μετατρέπονται σε θηρία, παράσιτα ή άλλα μη ανθρώπινα πλάσματα και στη συνέχεια αποκτούν ξανά το πρόσωπό τους. Με αυτόν τον τρόπο η δημιουργός επιχειρεί να δείξει πώς λειτουργεί η απανθρωποποίηση που προηγείται της μαζικής βίας.
Το κόψιμο των σελίδων δεν αντιμετωπίζεται ως καταστροφή του βιβλίου, αλλά ως πράξη απελευθέρωσης και ενεργής συμμετοχής του αναγνώστη.
Δέκα διαφορετικές ιστορίες
Η Γουόλραθ εξετάζει δέκα περιπτώσεις τις οποίες εντάσσει στον όρο γενοκτονία: από τους αυτόχθονες λαούς της Αμερικής και της Αυστραλίας μέχρι τη Γενοκτονία των Αρμενίων, το Ολοκαύτωμα, την Καμπότζη, τη Ρουάντα, τη Βοσνία και τους Ροχίνγκια.
Στο βιβλίο περιλαμβάνεται και κεφάλαιο για τους Παλαιστινίους. Πρόκειται για τη δηλωμένη θέση της συγγραφέα και για την πλέον αμφιλεγόμενη επιλογή του έργου της, καθώς ο συγκεκριμένος νομικός χαρακτηρισμός εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο διεθνούς αντιπαράθεσης.
Για τη δημιουργία του βιβλίου η Γουόλραθ ταξίδεψε στους τόπους που περιγράφει, συνομιλώντας με επιζώντες, απογόνους θυμάτων και ανθρώπους που εξακολουθούν να ζουν με τις συνέπειες της μαζικής βίας.
Η μνήμη ως αντίσταση
Η συγγραφέας αποφεύγει τις ωμές απεικονίσεις. Επιλέγει τη μεταφορά, θεωρώντας ότι τα graphic novels υποχρεώνουν τον αναγνώστη να ενώσει ο ίδιος τα θραύσματα της αφήγησης.
Το The Book of Genocides δεν επιχειρεί να εξισώσει ή να κατατάξει τις τραγωδίες. Αναζητά τους κοινούς μηχανισμούς που τις καθιστούν δυνατές: την απανθρωποποίηση, την οργανωμένη προπαγάνδα, την κρατική γραφειοκρατία και την αρπαγή γης ή ανθρώπων.
Παρά το σκοτεινό υλικό, η κατάληξή του δεν είναι μοιρολατρική: εφόσον τα συστήματα που παράγουν τη βία είναι ανθρώπινα δημιουργήματα, μπορούν και να αλλάξουν.
