«Έστι δε και φύσει και προνοία κατεσκευασμένη καλώς, ίδρυται γαρ επί αυχένι χερσονήσου τινός, εκατέρωθεν δε του ισθμού λιμένες και ναύσταθμοι και πηλαμυδεία θαυμαστά» (Μετάφραση: Είναι από τη φύση της και με πρόνοια –των ιδρυτών της– κατασκευασμένη σωστά, γιατί χτίστηκε στον αυχένα μιας χερσονήσου, ενώ από τη μια και την άλλη πλευρά του ισθμού υπάρχουν λιμάνια, ναύσταθμοι και σταθμοί κατεργασίας παλαμίδας) μαρτυρεί ο μεγάλος γεωγράφος Στράβων και συμπληρώνει: «Άνδρας δ’ εξήνεγκεν αγαθούς των μεν φιλοσόφων Διογένη τον κυνικόν […]» (Μετάφραση: Από αυτήν κατάγονται σημαίνοντες άνδρες, μεταξύ των οποίων και ο φιλόσοφος Διογένης ο Κυνικός […]).
Για ποια πόλη μιλάει; Για την πρώτη που έχτισαν οι Έλληνες στα παράλια του Ευξείνου Πόντου.
Αυτήν που έσπειρε στον Πόντο την ελληνική παρουσία από τον 8ο αι π.Χ. και δημιούργησε τα μεγάλα κέντρα του ελληνισμού. Αυτήν που φώτισε με το ελληνικό πνεύμα τη βορειοανατολική γωνιά της Μικράς Ασίας. Αυτή που μετέτρεψε τον άξενο σε Εύξεινο (Πόντο), και εξελλήνισε τα νότια παράλια της πάλαι ποτέ άγριας θάλασσας. Αυτή η πόλη δεν είναι άλλη από την Σινώπη!
Σύμφωνα με τη μυθολογία ιδρύθηκε από τον Αργοναύτη Αυτόλυκο, αλλά κατοικήθηκε αρχικά από Ασσυρίους. Στην συνέχεια παραχωρήθηκε με συνθήκη στους Μιλήσιους, αποικίστηκε από αυτούς και τέθηκε υπό την κυριαρχία τους. Η ελληνική αυτή πόλη έγινε σε σύντομο χρονικό διάστημα μεγάλη και ισχυρή. Απέκτησε σπουδαίο στόλο αφού αξιοποίησε το πλούσιο δασικό περιβάλλον της για να κατασκευάσει πλοία. Ο Στράβων αναφέρει: «έχει δε η Σινωπίτις ναυπηγήσιμον ύλην αγαθήν και ευμετακόμιστον, και σφένδαμον φύει και οροκάρυον, εξ ων τας τραπέζας τέμνουσιν άπασα δε και ελαιόφυτός έστιν η μικρόν υπέρ της θαλάσσης γεωργουμένη» (Μετάφραση: Η Χερσόνησος της Σινώπης έχει ξυλεία κατάλληλη για ναυπήγηση πλοίων, που εύκολα μεταφέρεται και εκεί ευδοκιμεί ο σφένδαμος και ένα είδος καρυδιάς κατάλληλο για την επιπλοποιία, από το οποίο κατασκευάζουν τραπέζια. Σε ολόκληρη την περιοχή υπάρχουν ελαιόδενδρα ενώ η γη είναι δυνατόν να καλλιεργηθεί σε μικρή απόσταση από τη θάλασσα).
Από εκεί λοιπόν ορμώμενοι, οι εξαιρετικοί αυτοί ναυπηγοί και πεισματάρηδες Έλληνες των μικρασιατικών παραλίων του Αιγαίου «έσπειραν» τον ελληνικό πολιτισμό στα βόρεια παράλια της μικρασιατικής χερσονήσου και δημιούργησαν τα μεγάλα κέντρα του ποντιακού ελληνισμού. Μία-μία πόλη άρχιζε να τοποθετείται στον χάρτη, στον γεωφυσικό και σε αυτόν της καρδιάς μας.
Τα Κοτύωρα ήταν η πρώτη αποικία των Σινωπέων. Ακολούθησε η Τραπεζούντα, η Σαμψούντα, η Κερασούντα, η Οινόη και άλλες πόλεις.
Οι αποικίες ίδρυαν τις δικές τους αποικίες και η βορειοανατολική πλευρά της χερσονήσου της Μικράς Ασίας ανάδιδε («σκουντούλιζε» στην διάλεκτο των απογόνων των πρώτων εκείνων αποικιστών) ελληνικό κάλλος και πολιτισμό.
επιγραφή «Γαιοδεσία-Τοπογραφία-Χαρτογραφία» και «Αεί ο Θεός γεωμετρεί»
Το λιμάνι της Σινώπης είναι εξαίρετο αγκυροβόλιο, φυσικά προφυλαγμένο από όλους τους ανέμους. Εκεί σε περίπτωση θαλασσοταραχής καταφεύγουν όλα τα πλοία, μας λέει ο υποστράτηγος και επικεφαλής της Χαρτογραφικής Υπηρεσίας Α.Ν. Αναγνωστόπουλος στο έργο του Γεωγραφία της Ανατολής. «Δυστυχώς σήμερον ο λιμήν ούτως είναι επίνειο μόνο του Μποϊ-Αμπάτ και του Τας-Κιοπρού, δι’ ο και η εμπορική αυτού κίνησης είναι αναξία λόγου». Την διαπίστωση αυτή την κάνει ο Έλληνας αξιωματικός τα τελευταία χρόνια της ελληνικής παρουσίας στον Πόντο.
Οι Τούρκοι κατάφεραν με την «αξιοσύνη» τους να μετατρέψουν το πιο προνομιούχο από πλευράς θέσης λιμάνι του Ευξείνου Πόντου σε λιμάνι του οποίου η εμπορική κίνηση ήταν «αναξία λόγου»! Και συμπληρώνει λίγο παρακάτω ο οξύνους αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού που συμμετείχε στην Μικρασιατική Εκστρατεία πως εάν το λιμάνι της Σινώπης συνδεόταν σιδηροδρομικά με την Κασταμονή που απείχε μόνο 115 χλμ, τότε η Σινώπη θα μετατρεπόταν σε μεγάλο εμπορικό κέντρο και θα γινόταν μοχλός ανάπτυξης για την περιοχή, υποστηρίζοντας συγχρόνως το εμπόριο της Ινέπολης (αρχ. Ιωνόπολις) και της Σαμψούντας.
Η Σινώπη, στα τελευταία χρόνια της ελληνικής παρουσίας στον Πόντο, είχε πληθυσμό 10.000 ανθρώπους εκ των οποίων οι 4.500 ήταν Έλληνες και 5.500 Τούρκοι.
Η πόλη είχε 8 συνοικίες. Η ανατολικότερη καταστράφηκε από πυρκαγιά κατά τον «Ευρωπαϊκόν πόλεμον» (Α΄ Π.Π.). Η ελληνική κοινότητα συντηρούσε οκτατάξια Αστική Σχολή με 400 μαθητές, πεντατάξιο Παρθεναγωγείο με 400 μαθήτριες και μονοτάξιο νηπιαγωγείο. Όλη η πόλη είχε συνολικά 1.750 οικίες, 470 καταστήματα, 15 αρτοποιεία, 71 καφενεία, 4 ξενοδοχεία, 4 εργοστάσια ρακής, 10 λουτρώνες, 30 δημόσιες κρήνες, 5 εκκλησίες, 10 τεμένη και δύο νοσοκομεία, ένα στρατιωτικό με 40 κλίνες και ένα δημοτικό με 20 κλίνες. Επιπροσθέτως σύμφωνα με τον Α.Ν. Αναγνωστόπουλο διέθετε «ωραίον» Διοικητήριο, τοπχανέ (οπλοστάσιο) και ναύσταθμο.
Η αρχιτεκτονική της Σινώπης ίσως λόγω της σχετικής εγγύτητας με την Κωνσταντινούπολη, θύμιζε σε πολλά τη Βασιλεύουσα. Οι οικίες ήταν ξύλινες και οι σανίδες σε αντίθεση με άλλες παραθαλάσσιες ποντιακές πόλεις που τοποθετούνταν οριζόντια, στη Σινώπη τοποθετούνταν κατακόρυφα όπως ακριβώς και στα σπίτια της Κωνσταντινούπολης. Οι δε δρόμοι της πόλης ήταν λιθόστρωτοι χωρίς ιδιαίτερη ρυμοτομία, θα λέγαμε ακανόνιστοι. Στο λιμάνι της υπήρχαν περί τα 100 πλοία και μια ακταιωρός που επιτηρούσε τα παράλια.
Στη χερσόνησο του Μποζ Τεπέ (Φαιδρός Λόφος) της Σινώπης πάνω σε βράχο ήταν στερεωμένος ο περίφημος φάρος της Σινώπης. Είχε ύψος 344 πόδια (105 μέτρα) και ήταν ορατός από απόσταση 12 ναυτικών μιλίων (22 χλμ). Περνώντας τα δύο ακρωτήρια της χερσονήσου, το Μποζ Τεπέ και το Ακρωτήριον Σινώπης, προσεγγίζουμε τον λιμένα της πόλης με την ονομασία Ακ-λιμάν. Αυτός είχε σχήμα ημισελήνου, ήταν περιτριγυρισμένος από δύο νησίδες –γεγονός που τον καθιστούσε ασφαλές αγκυροβόλιο– και είχε βάθος 5 οργιές (9,1 μ.) ήταν δηλαδή προσιτός ακόμα και σε πλοία μεγάλης χωρητικότητας.
Ιδιαίτερη μνεία κάνει ο Αναγνωστόπουλος για την κρατική φυλακή του φρουρίου της Σινώπης (Sinop Kale Cezaevi) γνωστή και ως «Αλκατράζ της Ανατολίας». Το φρούριο είχε ύψος 18 μ. και πλάτος 3 μ. Η φυλακή αυτή ιδρύθηκε το 1887 και λειτουργούσε έως το 1997. To τουρκικό υπουργείο πολιτισμού κάνει ενέργειες για να συνδεθεί το τοπόσημο με την τάση του «σκοτεινού τουρισμού» (dark tourism) ώστε να προσελκύσει κοινό (δεν αφήνουν τίποτα ανεκμετάλλευτο).
Εκεί πάνω στα απομεινάρια του αρχαίου φρουρίου που έχτισαν οι Έλληνες τον 7ο αι π.Χ. και διαμόρφωσε τελικά ο Μιθριδάτης ο Ευπάτορας το 72 π.Χ., οι Οθωμανοί έχτισαν μια από τις σκληρότερες φυλακές της αυτοκρατορίας τους. Η εγγύτητα της φυλακής με τη θάλασσα δημιουργούσε αφόρητες συνθήκες διαβίωσης λόγω της υγρασίας.
Σε αυτές τις φρικτές λοιπόν φυλακές, όπου ασφαλώς δεν κρατούνταν μόνο ποινικοί κρατούμενοι αλλά και αντιφρονούντες, «οι εγκάθειρκτοι δεν μένουσιν άεργοι, αλλ’ εργάζονται εις την λεπτουργικήν, ήτις είναι λίαν προηγμένη εις την χρυσοχοΐαν, την κατασκευήν ξυλοπεδίλων και ναυπήγησιν κοτέρων (ελαφρών σκαφών μεθ’ ενός ιστού)».
Οι έγκλειστοι των φυλακών της Σινώπης, του «Αλκατράζ της Ανατολίας» από όπου ήταν φύσει αδύνατο να δραπετεύσει κανείς, ασχολούνταν με την κατασκευή ξύλινων πέδιλων (οπωσδήποτε χρήσιμων για εργασία πάνω σε βάρκες και πλοιάρια), την ναυπήγηση ελαφρών σκαφών και με την «λεπτουργική», το περίτεχνο «σκάλισμα» αντικειμένων, μια τέχνη που έχει κυρίως εξελιχθεί στη χρυσοχοΐα!
