Η ιστορία του ξεριζωμού δεν γράφεται μόνο μέσα από συνθήκες, αριθμούς και ημερομηνίες. Κάποιες φορές χωράει σε μία φράση που πέρασε από στόμα σε στόμα και έμεινε ζωντανή μέσα σε μια οικογένεια για έναν ολόκληρο αιώνα. «Πέντε πρόβατα και μία αγελάδα, κι αυτό ήταν το αντίτιμο. Ο πατέρας μου είχε πεντακόσια πρόβατα όταν ήταν μόλις δεκαπέντε ετών, μπορείς να το φανταστείς;». Η μαρτυρία αυτή ανήκει στον Δημήτρη, γιο του Ζαχαρία, ενός Πόντιου πρόσφυγα που έφυγε από την περιοχή του Πόντου το 1923 και εγκαταστάθηκε τελικά στο Άγκιστρο Σερρών.
Δεν πρόκειται για μια γενική περιγραφή της προσφυγικής εγκατάστασης, αλλά για την προσωπική μνήμη μιας οικογένειας που βρέθηκε μέσα στη μεγάλη ανατροπή της δεκαετίας του 1920 και προσπάθησε να ξαναχτίσει τη ζωή της στη βόρεια Ελλάδα.
Η ιστορία του Ζαχαρία καταγράφηκε το 2021 από τη δισέγγονή του, Ελευθερία Χατζηχριστίδου στην εργασία της «Lost but not forgotten – Pontic refugees in Northern Greece», η οποία βασίστηκε σε βιβλιογραφική έρευνα αλλά και σε συζητήσεις της συγγραφέα με τον παππού της Δημήτρη και ακόμη δύο ηλικιωμένους κατοίκους του Αγκίστρου, των οποίων οι οικογένειες είχαν επίσης εγκατασταθεί εκεί ως πρόσφυγες.
Η έξοδος από τον Πόντο
Η οικογένεια του Ζαχαρία, πατέρα του Δημήτρη, καταγόταν από ένα χωριό του Πόντου, τα Φάταρα, κοντά στην περιοχή της Έρπαας. Το 1923, μέσα στο νέο καθεστώς που διαμορφώθηκε μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Συνθήκη της Λοζάνης, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρογονική γη. Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, που συμφωνήθηκε στο πλαίσιο της Συνθήκης της Λοζάνης, προκάλεσε τη μετακίνηση πληθυσμών που είχαν ζήσει για γενιές στις πατρογονικές τους εστίες.
Για τους ανθρώπους αυτούς η μετακίνηση δεν ήταν μια επιλογή για μια καλύτερη ζωή. Ήταν η εγκατάλειψη ενός τόπου, μιας περιουσίας και ενός ολόκληρου τρόπου ζωής.
Η οικογένεια του Ζαχαρία, αποτελούμενη από εννέα αγόρια και τρία κορίτσια, κατάφερε να φτάσει στην Ελλάδα. Πρώτος σταθμός ήταν η Καλαμαριά, όπου συγκεντρώθηκαν πολλοί πρόσφυγες πριν από την οριστική εγκατάστασή τους.
Σύμφωνα με την οικογενειακή αφήγηση, παρέμειναν εκεί περίπου έξι μήνες. Η Καλαμαριά της πρώτης εκείνης περιόδου έμεινε στη μνήμη των μελών της οικογένειας ως ένας δύσκολος τόπος, με λάσπη και δύσκολες συνθήκες διαβίωσης. Από εκεί άρχισε το επόμενο κεφάλαιο: η αναζήτηση ενός τόπου όπου θα μπορούσαν να εγκατασταθούν.
Από την Καλαμαριά στο Άγκιστρο
Ο Ζαχαρίας και δύο ή τρεις ακόμη άνδρες, ανάμεσά τους και ένας συγγενής του, ξεκίνησαν να αναζητούν τόπο εγκατάστασης στην περιοχή των Σερρών. Τελικά έφτασαν στο Άγκιστρο, όπου, σύμφωνα με τη μαρτυρία της οικογένειας, τους υπέδειξαν να παραμείνουν και να εγκατασταθούν. Οι προσφυγικές οικογένειες βρέθηκαν σε έναν τόπο όπου υπήρχαν σπίτια και εκτάσεις που είχαν μείνει κενές μετά την αναχώρηση μουσουλμανικών πληθυσμών στο πλαίσιο της ανταλλαγής. Το ελληνικό κράτος προχώρησε στη στέγαση και την αποκατάσταση προσφύγων, όμως τα όσα έλαβαν οι νεοφερμένοι δεν μπορούσαν να συγκριθούν με όσα είχαν αφήσει πίσω.
Και αυτή η διαφορά συμπυκνώνεται στη μαρτυρία του Δημήτρη: «Πέντε πρόβατα και μία αγελάδα, κι αυτό ήταν το αντίτιμο. Ο πατέρας μου είχε πεντακόσια πρόβατα όταν ήταν μόλις δεκαπέντε ετών, μπορείς να το φανταστείς;».
Η φράση δεν αποτελεί απλώς μια αναφορά στην οικονομική απώλεια. Δείχνει το χάσμα ανάμεσα στη ζωή που είχε δημιουργήσει μια οικογένεια στον Πόντο και στην πραγματικότητα που αντιμετώπισε όταν εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα.
Ακόμη ένας πρωταγωνιστής της ιστορίας αυτής, ο Ιορδάνης, περιγράφει τις εκτάσεις που δόθηκαν στους πρόσφυγες ως «διάσπαρτες και ξεραμένες», σημειώνοντας παράλληλα ότι το Άγκιστρο διέθετε φυσικούς πόρους και ότι πολλοί από τους παλαιότερους κατοίκους είχαν αποχωρήσει. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, οι λίγοι ντόπιοι που είχαν παραμείνει δεν ήταν εχθρικοί και μάλιστα τους βοήθησαν προσφέροντάς τους φασόλια και καλαμπόκι. Η εικόνα αυτή έχει σημασία, γιατί υπενθυμίζει ότι η σχέση προσφύγων και γηγενών δεν ήταν παντού ίδια. Οι εμπειρίες διέφεραν από τόπο σε τόπο και από οικογένεια σε οικογένεια.
«Δεν πήραν τίποτα μαζί τους»
Η απώλεια της περιουσίας αποτελεί ένα από τα πιο έντονα στοιχεία στις οικογενειακές αφηγήσεις που καταγράφηκαν. Ο Λευτέρης, ένας από τους ανθρώπους που έδωσαν σημαντικές πληροφορίες για τη συγκεκριμένη έρευνα, το περιγράφει με χαρακτηριστικό τρόπο: «Οι πρόσφυγες δεν πήραν τίποτα μαζί τους, τα άφησαν όλα πίσω και πήραν ξερά χωράφια. Πολέμησαν στον Πόντο για τέσσερα χρόνια και τελικά τα έχασαν όλα. Οι Τούρκοι έφυγαν από την Ελλάδα με καλούς όρους, πούλησαν τις περιουσίες τους. Η Ελλάδα ήταν μια κανονική δημοκρατία. Οι Πόντιοι δεν μπορούσαν να πάρουν μαζί τους ούτε ένα κουτάλι.» Πρόκειται για προσωπική μαρτυρία και όχι για συνολική αποτίμηση των συνθηκών της ανταλλαγής. Ωστόσο, αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η απώλεια πέρασε στη συλλογική μνήμη μιας προσφυγικής οικογένειας: όχι μόνο ως απώλεια γης, αλλά ως αίσθηση ότι ένας ολόκληρος κόσμος έμεινε πίσω.
Για ένα διάστημα, ο Ζαχαρίας εργάστηκε και έζησε στο σπίτι μιας χήρας.
Οι πρόσφυγες έπρεπε να βρουν τρόπους επιβίωσης μέχρι να αποκτήσουν δική τους κατοικία, γη και μέσα παραγωγής. Σταδιακά, το πρόγραμμα εγκατάστασης οργανώθηκε περισσότερο. Γύρω στο 1925 άρχισαν να δημιουργούνται οι προσφυγικοί οικιστικοί πυρήνες στο Άγκιστρο. Τα σπίτια ήταν αρχικά μικρά και χτισμένα κοντά το ένα στο άλλο, με αποτέλεσμα πολλές οικογένειες να ζουν σε περιορισμένους χώρους. Ο Λευτέρης θυμάται το σπίτι του Ζαχαρία ως ένα μικρό οίκημα με ένα δωμάτιο και μια κρεβατοκάμαρα. Αυτό που ξεχώριζε, όμως, στη μνήμη των ανθρώπων ήταν ο χαρακτήρας του. Τον περιγράφει ως εργατικό άνθρωπο, ήσυχο και αγαπητό, που προσπαθούσε να ζήσει ειρηνικά και να σταθεί ξανά στα πόδια του.
Ο δεύτερος ξεριζωμός
Η προσφυγική περιπέτεια, όμως, δεν τελείωσε με την εγκατάσταση στο Άγκιστρο. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και στη συνέχεια ο Εμφύλιος έφεραν νέες μετακινήσεις και νέες ανασφάλειες. Για ανθρώπους που είχαν ήδη βιώσει την έξοδο από τον Πόντο, ο πόλεμος στην Ελλάδα ξύπνησε μνήμες που δεν είχαν σβήσει. Πολλοί περιγράφουν την εμπειρία ως έναν δεύτερο ξεριζωμό. Ο Λευτέρης θυμάται ότι οι οικογένειες μετακινούνταν μαζί, όπως είχαν κάνει και οι προηγούμενες γενιές τους. «Με τον παππού σου ήμασταν μαζί σε όλες τις μετακινήσεις. Και από την Τουρκία. Οι μεγαλύτεροί μας πολέμησαν μαζί στην Τουρκία και μετά, εγώ και ο παππούς σου ήμασταν μαζί στον Γερμανικό Πόλεμο και στον Εμφύλιο και μετά γυρίσαμε μαζί στο Άγκιστρο».
Η φράση αυτή είναι ίσως από τις πιο χαρακτηριστικές της έρευνας.
Δείχνει πώς η κοινότητα λειτουργούσε ως δίκτυο προστασίας και μνήμης. Οι άνθρωποι μετακινούνταν μαζί, αναζητούσαν ο ένας τον άλλον και προσπαθούσαν να διατηρήσουν τους δεσμούς τους μέσα σε διαδοχικές ανατροπές.
Μια πατρίδα που δεν γνώρισαν ποτέ
Η μνήμη του Πόντου πέρασε και στις επόμενες γενιές, ακόμη και σε ανθρώπους που δεν είχαν γεννηθεί εκεί. Ο Δημήτρης, ο γιος του Ζαχαρία, θυμάται ένα περιστατικό από ένα ταξίδι του με τρένο από την Αθήνα προς τη Θεσσαλονίκη, περίπου τη δεκαετία του 1970. Εκεί γνώρισε έναν άνδρα από την Κωνσταντινούπολη. Οι δύο άνδρες άρχισαν να συζητούν και ένιωσαν μια παράξενη οικειότητα. Ο Δημήτρης παρατήρησε ότι ο άνδρας έμοιαζε με τον αδελφό της μητέρας του, έναν συγγενή που είχε χαθεί κατά την περίοδο της ανταλλαγής. Δεν μπόρεσε ποτέ να διαπιστώσει αν υπήρχε πράγματι συγγένεια.
Η ιστορία, ωστόσο, αποτυπώνει κάτι βαθύτερο: την προσδοκία ότι ένας άνθρωπος που χάθηκε μπορεί κάποτε να βρεθεί.
Η μνήμη των συγγενών που έμειναν πίσω συνέχισε να υπάρχει, ακόμη κι όταν οι άνθρωποι που τους θυμούνταν έφευγαν από τη ζωή. Ο Πόντος παρέμεινε έτσι παρών μέσα από διηγήσεις, οικογενειακές ιστορίες, τραγούδια, συνταγές, χορούς και την ποντιακή διάλεκτο.
Η σιωπή των πρώτων γενεών
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο της έρευνας είναι η σιωπή των πρώτων προσφύγων. Οι άνθρωποι που έζησαν τον ξεριζωμό δεν μιλούσαν πάντα για όσα είχαν συμβεί. Για τις επόμενες γενιές, η σιωπή αυτή μπορεί να μοιάζει παράδοξη. Όμως, μέσα από την έρευνα, γίνεται φανερό ότι η απώλεια ήταν τόσο μεγάλη ώστε η αναφορά σε αυτήν δεν ήταν εύκολη.
Παράλληλα, οι πρόσφυγες έπρεπε να προσαρμοστούν στη νέα κοινωνική πραγματικότητα και να αποδείξουν ότι ανήκαν στη νέα τους πατρίδα.
Η ποντιακή ταυτότητα διατηρήθηκε, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις εκφραζόταν περισσότερο μέσα στην οικογένεια και λιγότερο δημόσια. Η γλώσσα, η μουσική και η παράδοση έγιναν με αυτόν τον τρόπο φορείς μνήμης. Η ποντιακή λύρα, τα τραγούδια, οι χοροί και η κουζίνα λειτούργησαν ως γέφυρες με έναν τόπο που οι νεότερες γενιές δεν είχαν γνωρίσει από πρώτο χέρι.
Από τον πρόσφυγα στον Πόντιο της νέας Ελλάδας
Η ιστορία που καταγράφει η Ελευθερία Χατζηχριστίδου δεν παρουσιάζει τους Πόντιους πρόσφυγες μόνο ως ανθρώπους που υπέστησαν μια μεγάλη καταστροφή. Τους παρουσιάζει και ως ανθρώπους που προσπάθησαν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους. Αυτό είναι ίσως και το σημαντικότερο στοιχείο της μαρτυρίας. Ο Ζαχαρίας δεν υπήρξε μόνο ο άνθρωπος που έχασε την περιουσία του στον Πόντο.
Έγινε κάτοικος του Αγκίστρου, δημιούργησε οικογένεια, εργάστηκε και άφησε πίσω του μια νέα γενιά.
Οι δυσκολίες δεν εξαφανίστηκαν. Οι πρόσφυγες χρειάστηκαν χρόνο για να ενταχθούν στην ελληνική κοινωνία και να ξεπεράσουν τις διακρίσεις και τις αντιλήψεις που τους αντιμετώπιζαν ως «ξένους», παρότι ήταν Έλληνες πρόσφυγες. Με τα χρόνια, όμως, η προσφυγική ταυτότητα δεν εξαφανίστηκε. Αντίθετα, μετασχηματίστηκε. Η ποντιακή καταγωγή έγινε στοιχείο πολιτιστικής μνήμης και υπερηφάνειας, ενώ η ζωή στη νέα πατρίδα δημιούργησε μια ταυτότητα που συνδύαζε την ελληνική και την ποντιακή της διάσταση.
Έναν αιώνα μετά τον ξεριζωμό, ο Πόντος εξακολουθεί να υπάρχει στη μνήμη των απογόνων των προσφύγων. Όχι ως ένας τόπος στον οποίο μπορούν να επιστρέψουν στη ζωή που γνώρισαν οι πρόγονοί τους, αλλά ως ένας τόπος που συνεχίζει να υπάρχει στις οικογενειακές αφηγήσεις. Και ίσως γι’ αυτό η φράση του Δημήτρη για τα πεντακόσια πρόβατα του πατέρα του έχει τέτοια δύναμη. Γιατί πίσω από τα ζώα, τη γη και την περιουσία βρίσκεται κάτι πολύ μεγαλύτερο: η εικόνα μιας ζωής που χάθηκε και μιας άλλης που χρειάστηκε να χτιστεί από την αρχή. Η μνήμη έμεινε. Και μαζί της, η ιστορία.
