Η μυρωδιά από το εφτάζυμο δεν είναι απλώς η μυρωδιά ενός φρεσκοψημένου ψωμιού. Είναι η μυρωδιά μιας ολόκληρης εποχής. Μια μυρωδιά που βγαίνει από τους φούρνους, περνά στα σοκάκια και ταξιδεύει στο χρόνο, φέρνοντας μαζί της εικόνες από τις παλιές κρητικές οικογένειες, τα τραπέζια των γάμων και των βαφτίσεων, τα πανηγύρια και την καθημερινότητα των ανθρώπων της υπαίθρου.
Αυτή η μυρωδιά πλημμύρισε και φέτος την Κασταμονίτσα του Δήμου Μινώα Πεδιάδος, που βρίσκεται στους πρόποδες των λασιθιώτικων βουνών, όπου πραγματοποιήθηκε η «Γιορτή του εφτάζυμου» – ένας θεσμός που εδώ και περισσότερα από 25 χρόνια κρατά ζωντανό ένα σημαντικό κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου.
Ο Μορφωτικός-Εξωραϊστικός Σύλλογος Κασταμονίτσας, με τη στήριξη της Περιφέρειας Κρήτης και του Δήμου Μινώα Πεδιάδας, διοργάνωσε ένα διήμερο γεμάτο παραδοσιακές γεύσεις, μουσική, βιωματικές δράσεις και αναπαραστάσεις της καθημερινής ζωής των προηγούμενων γενεών. Στην καρδιά όλων, όμως, βρισκόταν το εφτάζυμο, το ψωμί της οικογένειας και της γιορτής.
Για την πρόεδρο του Μορφωτικού και Εξωραϊστικού Συλλόγου Κασταμονίτσας, Θεοδώρα Καντηφεδάκη, η επιλογή του εφτάζυμου δεν είναι τυχαία. «Η Κασταμονίτσα είναι ένα ορεινό χωριό που βρίσκεται στους πρόποδες των λασιθιώτικων βουνών. Εδώ μεταδίδεται από γενιά σε γενιά η τέχνη παρασκευής του εφτάζυμου ψωμιού, από τις γιαγιάδες στις κόρες και από τις κόρες στις εγγονές», τόνισε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Το εφτάζυμο υπήρξε για δεκαετίες αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των κατοίκων. «Το εφτάζυμο της Κασταμονίτσας ήταν και είναι πάντοτε ο συνδετικός κρίκος της οικογένειας στο τραπέζι του φαγητού», σημείωσε.
Ήταν επίσης το ψωμί που συνόδευε τους αγρότες και τους κτηνοτρόφους στις καθημερινές τους εργασίες, αλλά και αυτό που βρισκόταν στα τραπέζια των αρραβώνων, των γάμων και των βαφτίσεων. «Είναι το ψωμί της παρέας, της προσφοράς που δίνονταν σε όλους όσοι περνούσαν από το φούρνο την ώρα της ξεφουρνιάς», ανέφερε η Θ. Καντηφεδάκη, προσθέτοντας πως «ακόμη και σε δύσκολες ιστορικές περιόδους, από την Τουρκοκρατία έως τη γερμανική κατοχή, το εφτάζυμο προσφερόταν σε εκείνους που πολεμούσαν στα βουνά».
Η τέχνη του εφτάζυμου
Το εφτάζυμο ξεχωρίζει από τα άλλα ψωμιά κυρίως για τον τρόπο με τον οποίο φουσκώνει, καθώς δεν χρησιμοποιείται το συνηθισμένο προζύμι, αλλά ο περίφημος «κουνενός», το προζύμι που παρασκευάζεται από ρεβίθια.
Για το ιδιαίτερο αυτό ψωμί είχε γράψει εκτενώς ο βραβευμένος συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης, που καταγόταν από την Κασταμονίτσα και υπήρξε ακούραστος «εργάτης» της κρητικής παράδοσης και της λαογραφίας.
Όπως περιέγραφε, το εφτάζυμο είναι «το ψωμί των γάμων και των βαφτίσεων, το ψωμί της Λαμπρής και των Χριστουγέννων», ένα ψωμί που κουβαλά μαζί του πανάρχαιες αντιλήψεις και παραδόσεις. Η παρασκευή του απαιτεί εμπειρία, καθαριότητα, σωστή θερμοκρασία και γρήγορα χέρια. Οι παλιότεροι γνώριζαν καλά όλα τα μυστικά της διαδικασίας και έλεγαν χαρακτηριστικά: «Εφτά φορές ζυμώνεται το φτάζυμο και σε εφτά γειτονιές μυρίζει».
Από μια γιορτή σε ένα ζωντανό μουσείο
Η Γιορτή του Εφτάζυμου ξεκίνησε το 2000, με πρωτοβουλία του Μορφωτικού-Εξωραϊστικού Συλλόγου Κασταμονίτσας, με πρώτο στόχο την ανάδειξη, τη διάδοση και τη διατήρηση του εθίμου της παρασκευής του εφτάζυμου. Η πρώην πρόεδρος του Συλλόγου, Ελευθερία Σηφάκη, θυμάται την πορεία της διοργάνωσης και την εξέλιξή της.
Το 2016, όπως εξηγεί, η γιορτή διευρύνθηκε και μετατράπηκε σε ένα ευρύτερο φεστιβάλ γεύσεων και πολιτισμού.
«Την ημέρα της γιορτής το χωριό μεταμορφώνεται σε ένα ανοιχτό μουσείο λαϊκής παράδοσης», λέει. Στους δρόμους και τα σοκάκια του χωριού παρουσιάζονται παλιά εργαλεία και σκεύη, αργαλειοί, υφαντά και χειροποίητα εργόχειρα, ενώ οι γυναίκες του χωριού αναβιώνουν παραδοσιακές τεχνικές και παρασκευάζουν παλιές συνταγές.
Οι επισκέπτες μπορούν να δοκιμάσουν ζεστή ξεφουρνιά, να συμμετάσχουν στο ζύμωμα του εφτάζυμου, να παρακολουθήσουν την παραδοσιακή τυροκόμηση και την κατασκευή κατσούνας. Παράλληλα, το πρόγραμμα –που διαρκεί συνήθως δύο ημέρες– περιλαμβάνει και βιωματικές δράσεις για παιδιά, παρουσιάσεις παραδοσιακών τεχνών και κρητικές μουσικές βραδιές. Δηλαδή, πρόκειται για μια γιορτή που έχει εξελιχθεί σε διήμερο φεστιβάλ γεύσεων και πολιτιστικών δράσεων, η οποία, όπως για μία ακόμη φορά φέτος έδειξε, κεντρίζει το ενδιαφέρον πλήθους μικρών και μεγάλων, που δίνουν δυναμικό παρών.
Όταν το παρελθόν γίνεται παρόν
Η μεγάλη ανταπόκριση του κόσμου είναι μόνο μία πλευρά. Το σημαντικότερο είναι ότι πίσω από τη διοργάνωση βρίσκεται ολόκληρο το χωριό, καθώς, όπως ανέφερε η Ελευθερία Σηφάκη, η εκδήλωση πραγματοποιείται με την εθελοντική συμμετοχή όλων των κατοίκων, μικρών και μεγάλων.
«Ένα χωριό με πρόσωπα γεμάτο χαμόγελα, που δουλεύουν με περηφάνια και ανοίγουν τις αγκαλιές τους για να υποδεχθούν τον κόσμο στο μεγάλο αντάμωμα των γεύσεων και του πολιτισμού. Σε μια βραδιά που ο χρόνος σταματάει και το παρόν συναντάει το παρελθόν», όπως λέει η Ελ. Σηφάκη, προσθέτοντας ότι αυτή ίσως να είναι και η πραγματική αξία της Γιορτής του Εφτάζυμου:
«Όχι μόνο να θυμηθούμε πώς ζούσαν οι προηγούμενες γενιές, αλλά να διασώσουμε τις γνώσεις, τις τεχνικές, τις γεύσεις και τις ιστορίες τους».
Στην Κασταμονίτσα του Δήμου Μινώα Πεδιάδος, το εφτάζυμο εξακολουθεί να ενώνει τις γενιές και κάθε φορά που η μυρωδιά του απλώνεται στα σοκάκια, μοιάζει να θυμίζει πως η παράδοση, όταν περνά από χέρι σε χέρι, γίνεται ζωή και μοσχοβολά.
