Ένα παλιό καντήλι, κατασκευασμένο το 1899, θα μπορούσε να είναι απλώς ένα οικογενειακό κειμήλιο. Για τον Αθανάσιο Ζαχόπουλο, μαθητή της Α’ Γυμνασίου του Μουσικού Σχολείου Καβάλας, είναι ένα κομμάτι ιστορίας της προγιαγιάς του. Εκείνη, παιδί ακόμη, έζησε τον ξεριζωμό της οικογένειάς της και τη δύσκολη διαδρομή από τη Σοβιετική Ένωση στην Ελλάδα.
Ανάμεσα στα υπάρχοντα που πήρε μαζί της ήταν και το καντήλι που κρεμόταν στο παλιό της σπίτι.
Η ιστορία του Αθανάσιου είναι μία μόνο από τις 37 εξαιρετικές οικογενειακές ιστορίες που συγκέντρωσαν οι μαθητές και οι μαθήτριες της Α’ Γυμνασίου κατά το σχολικό έτος 2025-2026. Οι ιστορίες αποτέλεσαν τη βάση της βραβευμένης εργασίας «Σιωπηλοί μάρτυρες: Οι ιστορίες της πόλης μας – Καβάλα 2025-2026», η οποία απέσπασε το β’ βραβείο στην κατηγορία «Γυμνάσια – Ψηφιακή Δημιουργία» στον 8ο Διεθνή Μαθητικό Διαγωνισμό Οπτικοακουστικής και Ψηφιακής Δημιουργίας «Η ιστορία σου, είναι ιστορία της πόλης σου» (blogs.sch.gr/siopiloi-martires).
Κάθε μια από τις 37 ιστορίες που συγκέντρωσαν οι μαθητές, είναι μικρό μόνο μέρος ενός μεγαλύτερου ψηφιδωτού που συνθέτει μέσα από οικογενειακές μνήμες την ιστορία της Καβάλας. Από το καντήλι σε μια παγωτομηχανή, και από μια ραπτομηχανή σε ένα πιάνο, κάθε αντικείμενο ανοίγει μια διαφορετική διαδρομή στο χρόνο.
Ο Τζανής-Μάξιμος Λαζαρίδης αναζήτησε την ιστορία μιας παλιάς χειροκίνητης παγωτομηχανής που βρήκε στην αποθήκη του σπιτιού του. Οι ερωτήσεις του προς τη γιαγιά του αποκάλυψαν την ιστορία της προγιαγιάς του, της Κίτσας, που έφτασε πρόσφυγας στην Καβάλα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην πόλη και εργάστηκε στα καπνομάγαζα. Η παγωτομηχανή συνδέθηκε έτσι με μια ολόκληρη εποχή, όταν το παγωτό ήταν είδος πολυτελείας και οι συνταγές που έφεραν οι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία συνέβαλαν στη διάδοση νέων γεύσεων.
Ένα βιβλίο που ταξίδεψε μέσα σε ένα μπαούλο
Για την Ιωάννα Μιχαηλίδου, η Καινή Διαθήκη του 1911 που διασώθηκε στην οικογένειά της είναι κάτι περισσότερο από ένα παλιό βιβλίο. Είναι ένα τεκμήριο της ιστορίας μιας οικογένειας από την Κωνσταντινούπολη. Η έκδοση είναι γραμμένη στα καραμανλίδικα, δηλαδή στην τουρκική γλώσσα με ελληνικούς χαρακτήρες. Το βιβλίο διασώθηκε μέσα στις περιπέτειες της οικογένειας και μεταφέρθηκε μαζί της, μέσα σε ένα μπαούλο. Για τη μαθήτρια αποτελεί «μια μαρτυρία επιβίωσης».
Ο φακός που έγινε δύο φορές «σωτήριος»
Η ιστορία της Βασιλικής Τοπτσικιώτη αφορά έναν κόκκινο φακό έκτακτης ανάγκης του 1987. Ο φακός είχε αγοραστεί στις ΗΠΑ από τον παππού της και, σύμφωνα με την οικογενειακή αφήγηση, χρησιμοποιήθηκε για να εντοπιστεί και να διασωθεί μετά την κατάρρευση ξενοδοχείου από σεισμό. Χρόνια αργότερα πέρασε στον πατέρα της, ο οποίος συμμετείχε σε αποστολή σπηλαιολογίας. Όταν μέλη της ομάδας εγκλωβίστηκαν, οι άλλοι φακοί και οι μπαταρίες τους εξαντλήθηκαν. Ο συγκεκριμένος φακός συνέχισε να λειτουργεί και βοήθησε στην προσπάθεια απεγκλωβισμού.
Η …Mercedes του 1948
Η παλιά χειροκίνητη ραπτομηχανή Mercedes της Λυδίας Παπανικολάου οδηγεί στην Καβάλα της μεταπολεμικής περιόδου. Αγοράστηκε το 1948, με χρήματα που συγκεντρώθηκαν από τη σκληρή εργασία στα καπνομάγαζα. Τότε η ραπτομηχανή ήταν βασικό εργαλείο ενός σπιτιού. Ρούχα ράβονταν, διορθώνονταν και ξαναχρησιμοποιούνταν. Ακόμη και μια διακοπή ρεύματος μέσα σε δυνατή καταιγίδα δεν σταματούσε τη δουλειά: οι λάμπες πετρελαίου έδιναν το απαραίτητο φως, αν και η βιασύνη είχε οδηγήσει και σε ένα οικογενειακό ευτράπελο, όταν μια γυναίκα έραψε κατά λάθος και την άκρη της ποδιάς της.
Το φως μιας άλλης καθημερινότητας
Η λάμπα πετρελαίου της Σοφίας-Αποστολίας Παναγιωτίδου, αγορασμένη στην Καβάλα το 1942, χρησιμοποιούνταν για τις δουλειές του σπιτιού, για το διάβασμα των παιδιών αλλά και για καθημερινές εργασίες που σήμερα μοιάζουν μακρινές. Η πιο ζωντανή ανάμνηση, όμως, αφορά τα παιδιά που συγκεντρώνονταν γύρω από τη λάμπα και έπαιζαν θέατρο σκιών, δημιουργώντας τις δικές τους ιστορίες.
Ένα πιάνο που πέρασε από γενιά σε γενιά
Το παλιό πιάνο της Λυδίας Προκόβα-Παπαδοπούλου κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα στο Βερολίνο και έφτασε στην Καβάλα. Μέσα στο ίδιο το όργανο βρέθηκαν σημειώσεις που μαρτυρούν ότι αποκτήθηκε το 1936 για να μάθει ένα κορίτσι πιάνο. Το 1958 αγοράστηκε από τη γιαγιά της μαθήτριας για να μάθει μουσική η θεία της. Ακολούθησαν οικογενειακές γιορτές, τραγούδια και αμέτρητες ώρες μελέτης. Το πιάνο έγινε τελικά ένα αντικείμενο που συνέδεσε διαφορετικές γενιές.
Όταν η οικογενειακή μνήμη γίνεται ιστορία της πόλης
«Τι θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως “Ιστορία της πόλης μας”; Είναι μόνο τα αρχαία μνημεία και οι ημερομηνίες στα βιβλία; Τι συμβαίνει με την ιστορία που δεν έχει επισήμως καταγραφεί;» διερωτώνται οι υπεύθυνες εκπαιδευτικοί του προγράμματος, δρ Λυδία Πετρίδου και δρ Αναστασία Μαρκουλίδου.
Για τις δύο εκπαιδευτικούς, η απάντηση βρίσκεται ακριβώς στις ιστορίες που μεταφέρονται προφορικά από τους γονείς, τους παππούδες και τις γιαγιάδες.
«Τα παλιά αντικείμενα», τονίζουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και τον Β. Λωλίδη, «λειτουργούν ως σιωπηλοί “μάρτυρες” ενός τρόπου ζωής που δεν υπάρχει πλέον και μπορούν να ενεργοποιήσουν μνήμες, οι οποίες διαφορετικά θα έμεναν ιδιωτικές ή θα χάνονταν».
Οι μαθητές δεν περιορίστηκαν, επομένως, στην περιγραφή των αντικειμένων. «Αναζήτησαν πληροφορίες, πήραν συνεντεύξεις, κατέγραψαν και αποδελτίωσαν το υλικό και στη συνέχεια το παρουσίασαν αξιοποιώντας την τεχνολογία. Κάθε αντικείμενο κρύβει μια ανάμνηση, ένα συναίσθημα, και αποτελεί τεκμήριο αλλοτινών εποχών που έχουν αφήσει μία γοητευτική παρακαταθήκη», σημειώνουν οι δύο εκπαιδευτικοί.
Ο διευθυντής του Μουσικού Σχολείου Καβάλας, Γιάννης Κακάρας, υπογραμμίζει από την πλευρά του τη συλλογική διάσταση της προσπάθειας. Όπως αναφέρει, οι μαθητές εργάστηκαν με τη στήριξη των εκπαιδευτικών και των οικογενειών τους, αξιοποιώντας γνώσεις και δεξιότητες από τη Γλωσσική Διδασκαλία, τη Νεοελληνική Λογοτεχνία και την Ιστορία. Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, κάνει ιδιαίτερη αναφορά στη συμβολή των οικογενειών, οι οποίες όπως επισημαίνει «προσέφεραν πολύτιμες αναμνήσεις, προσωπικές μαρτυρίες και οικογενειακές ιστορίες.
»Μέσα από αυτή τη διαδικασία, κάθε παιδί συνέβαλε σε μια συλλογική αλυσίδα καταγραφής και διάσωσης της προφορικής ιστορίας της πόλης».
Η διάκριση στο διαγωνισμό ήρθε ως αναγνώριση αυτής της συλλογικής δουλειάς. Όμως πίσω από το βραβείο υπάρχει κάτι μεγαλύτερο από μια σχολική επιτυχία: 37 αντικείμενα που έγιναν 37 μικρές ιστορίες της Καβάλας και 37 παιδιά που έγιναν οι κρίκοι μιας αλυσίδας που συνδέει την οικογενειακή μνήμη με την ιστορία της πόλης.
