Σήμερα, 26 Ιουλίου, στο Καστέλλο της Χίου δεν τιμάται μόνο η μνήμη της Αγίας Παρασκευής. Η γιορτή γίνεται συγχρόνως μια επιστροφή στον Τσεσμέ (Κρήνη) και στους ανθρώπους που, μέσα στον ξεριζωμό του 1922, άφησαν πίσω τις περιουσίες τους αλλά πήραν μαζί τους ό,τι πρόλαβαν από την εκκλησία και την κοινότητά τους.
Η εικόνα της Αγίας, τα Άγια Δισκοπότηρα, ένα Ευαγγέλιο τυπωμένο στη Βενετία, ο Επιτάφιος, πολυέλαιοι, μανουάλια και παλαιά έγγραφα πέρασαν από τα απέναντι μικρασιατικά παράλια στη Χίο.
Σήμερα φυλάσσονται στον προσφυγικό ναό της Αγίας Παρασκευής Καστέλλου, μετατρέποντάς τον σε κιβωτό μικρασιατικής μνήμης.
Από την Κρήνη στο Καστέλλο
Οι πρώτοι πρόσφυγες από την Κρήνη –τον Τσεσμέ, όπως είναι γνωστός σήμερα– έφτασαν στο Καστέλλο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Η πατρίδα τους βρισκόταν ακριβώς απέναντι από τη Χίο και πριν από το 1922 είχε φτάσει, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ψηφιακής Πολιτιστικής Διαδρομής Νεότερης Ιστορίας του Βορείου Αιγαίου, τους 19.000 κατοίκους, από τους οποίους οι 17.000 ήταν Έλληνες.
Οι Αγιοπαρασκευούσοι ήταν στην πλειονότητά τους αλιείς. Κατά τη φυγή τους κατάφεραν, με κίνδυνο της ζωής τους, να μεταφέρουν στη Χίο πολλά από τα εκκλησιαστικά κειμήλια του χωριού.
«Αντί να σώσουν τις περιουσίες τους, προτίμησαν να σώσουν τη ζωή τους κι ό,τι κατάφεραν από την Εκκλησία τους», είχε αναφέρει ο Κώστας Μιμίδης, παρουσιάζοντας τα κειμήλια σε αφιέρωμα του Politischios.
Ο ναός που έχτισαν οι πρόσφυγες
Ο ναός της Αγίας Παρασκευής Καστέλλου χτίστηκε το 1936, με την εργασία και τη συνδρομή των κατοίκων του προσφυγικού συνοικισμού και των Μικρασιατών που κατάγονταν από την Αγία Παρασκευή της Κρήνης.
Δεκατέσσερα χρόνια μετά την Καταστροφή, οι πρόσφυγες απέκτησαν έναν χώρο στον οποίο μπορούσαν να στεγάσουν όχι μόνο τα κειμήλια που είχαν διασώσει αλλά και τη συνέχεια της παλιάς τους κοινότητας.
Ο φετινός διήμερος εορτασμός άρχισε το βράδυ του Σαββάτου με τον Μέγα Εσπερινό και τη λιτανεία της εικόνας, σύμφωνα με το επίσημο πρόγραμμα της Μητρόπολης Χίου, Ψαρών και Οινουσσών. Συμμετείχε ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, ο οποίος βρίσκεται στο νησί.
Συγκινητικός ήταν ο λόγος του μητροπολίτη Μάρκου, ο οποίος συνέδεσε τη μνήμη της Μικράς Ασίας με την ιστορική συνείδηση του ελληνισμού, σημειώνοντας μεταξύ άλλων ότι οι πατρίδες της Ιωνίας δεν είναι ούτε «χαμένες» ούτε «αλησμόνητες», αλλά «αλύτρωτες».
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στους πρόσφυγες της Κρήνης, οι οποίοι, όπως είπε, έφθασαν στη Χίο «διωγμένοι και κατατρεγμένοι, αληθινοί πρόσφυγες», μεταφέροντας μαζί τους όχι τα υλικά αγαθά, αλλά την πίστη, τις παραδόσεις και την ελπίδα τους.
«Από τον προσφυγικό σας επιτάφιο ανασταίνεται η ελπίδα» υπογράμμισε, κλείνοντας την ομιλία του με αναφορά στη γαλανόλευκη και στον σταυρό του Χριστού.
Στο πολιτιστικό μέρος των εκδηλώσεων, η Ένωση Αγιοπαρασκευουσίων Κρήνης Μικράς Ασίας έκανε τιμητικές βραβεύσεις, αναγνωρίζοντας τη διαχρονική προσφορά φορέων και ανθρώπων που υπηρετούν τη ναυτική παράδοση της Χίου.
Η σημερινή πανηγυρική Θεία Λειτουργία μεταδόθηκε ζωντανά από το κανάλι του ναού.
Το απόγευμα θα πραγματοποιηθεί η αναβίωση της άφιξης των Μικρασιατών στη Χίο το 1922, με ψαροκάικα να μεταφέρουν διά θαλάσσης την εικόνα της Αγίας Παρασκευής, συνοδευόμενα από πλήθος αλιευτικών σκαφών.
Η εικόνα του 17ου αιώνα
Στο κέντρο του προσκυνήματος βρίσκεται η ιστορική εικόνα της Αγίας Παρασκευής, την οποία οι πρόσφυγες μετέφεραν στη Χίο το 1922.
Σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα αγιογραφήθηκε τον 17ο αιώνα σε μοναστήρι που βρισκόταν στο νησί Γούνι, στη χερσόνησο της Ερυθραίας.
Με την εικόνα συνδέεται και μια παλαιότερη ιστορία φιλοξενίας. Ένας Κωνσταντινουπολίτης, που είχε βρει καταφύγιο στο χωριό της Αγίας Παρασκευής, θέλησε να ευχαριστήσει τους κατοίκους. Συγκέντρωσε ασημικά από τα σπίτια τους και κατασκεύασε την αργυρή επικάλυψη της εικόνας, η οποία διασώζεται μέχρι σήμερα.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα κειμήλια που φυλάσσονται στον ναό είναι ο Επιτάφιος της Αγίας Παρασκευής της Μικράς Ασίας, ο οποίος χρονολογείται στο 1800, καθώς και ένα Ευαγγέλιο του 1852, τυπωμένο στη Βενετία.
Διασώθηκαν ακόμη Άγια Δισκοπότηρα, πολυέλαιοι, μανουάλια, έγγραφα και άλλα αντικείμενα της μικρασιατικής κοινότητας. Γι’ αυτό ο ναός έχει χαρακτηριστεί «θρησκευτικό μουσείο»: κάθε αντικείμενο αποτελεί τεκμήριο της ζωής που διακόπηκε το 1922 και συνεχίστηκε στη Χίο.
Ο χαιρετισμός των πλοίων
Η γιορτή της Αγίας Παρασκευής ξεπερνά τα όρια του ναού. Τα τελευταία χρόνια πλοία που περνούν από το Καστέλλο αποδίδουν τιμές στην προσφυγική εκκλησία με τις κόρνες τους.
Από το 2019 ο χαιρετισμός του «Νήσος Σάμος» έχει ιδιαίτερο συμβολισμό: κατά την άφιξή του στο λιμάνι της Χίου χρησιμοποιεί φωτοβολίδες, καπνογόνα και την κόρνα του, τιμώντας το ναό που έχτισαν οι πρόσφυγες.
Φέτος, ανήμερα της γιορτής της Αγίας Παρασκευής, τιμές απέδωσε το «Αριάδνη»:
Ο ναός πανηγυρίζει ξανά στις 14 Οκτωβρίου, όταν τιμάται το θαύμα που, σύμφωνα με την παράδοση, έσωσε τη Χίο από μεγάλη θαλασσοταραχή το 1442.
