Είχαν περάσει σχεδόν δύο χρόνια από την ολοκλήρωση της Δίκης της Νυρεμβέργης όταν, στις 9 Δεκεμβρίου 1948, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε ομόφωνα τη Σύμβαση για την Πρόληψη και την Τιμωρία του Εγκλήματος της Γενοκτονίας. Ήταν μία από τις πρώτες συμβάσεις του Οργανισμού που ασχολήθηκαν με ανθρωπιστικά ζητήματα και εκείνη που κατέστησε τη γενοκτονία έγκλημα βάσει του Διεθνούς Δικαίου – με το Ολοκαύτωμα να λειτουργεί, ουσιαστικά, ως το ιστορικό γεγονός που καθόρισε τη διαμόρφωσή της.
Δεκαπέντε χρόνια μετά την αλλαγή του αιώνα, η συζήτηση επέστρεψε ξανά στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Τον Σεπτέμβριο του 2015, η 9η Δεκεμβρίου καθιερώθηκε ως Παγκόσμια Ημέρα Μνήμης και Αξιοπρέπειας για τα Θύματα του Εγκλήματος της Γενοκτονίας και της Πρόληψης αυτού του Εγκλήματος.
Πηγαίνοντας πίσω στην… αριθμητική, φέτος συμπληρώνονται 78 χρόνια από την ομόφωνη έγκριση της Σύμβασης· οι πράξεις γενοκτονίας εξακολουθούν να συμβαίνουν, παρά τις διεθνείς προσπάθειες για την πρόληψή τους. Όμως, παράλληλα επανέρχεται μια διαπίστωση: Η διεθνής αναγνώριση των γενοκτονιών δεν είναι μόνο ζήτημα ιστορίας, αλλά και πολιτικής.
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα να είναι οι Γενοκτονίες των Αρμενίων, των Ελλήνων και των Ασσυρίων – μια αλληλένδετη ακολουθία διώξεων και βίαιων πολιτικών που στόχευσαν τους χριστιανικούς πληθυσμούς της καταρρέουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν είναι μόνο η επίσημη τουρκική θέση, η οποία εξακολουθεί να απορρίπτει το χαρακτηρισμό, κάνοντας λόγο για αμοιβαίες απώλειες στη δίνη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου.
Η ίδια συζήτηση, με διαφορετικούς όρους, παραμένει ενεργή και εντός της ακαδημαϊκής κοινότητας. Αυτό που για τους ίδιους τους λαούς και τις κοινότητες των απογόνων συχνά θεωρείται ιστορικά αυτονόητο, δεν αντιμετωπίζεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο στην επιστημονική κοινότητα. Η συλλογική μνήμη, η ιστορική εμπειρία και η πολιτική αναγνώριση δεν συμπίπτουν απαραίτητα με τους όρους της ακαδημαϊκής συζήτησης – εκεί όπου οι ορισμοί, τα κριτήρια και οι ερμηνείες εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο αντιπαράθεσης.
Τελικά πρόκειται για γενοκτονία ή για εθνοκάθαρση; Πού τοποθετούνται τα όρια; Και ποιοι παράγοντες είναι εκείνοι που καθορίζουν τι αναγνωρίζεται διεθνώς και τι όχι;
Απαντήσεις επιχειρεί να δώσει στο «PN» ο Νόρμαν Νάιμαρκ (Norman Naimark), καθηγητής Ανατολικοευρωπαϊκών Σπουδών στην έδρα Robert and Florence McDonnell του Πανεπιστημίου Στάνφορντ και ανώτερος ερευνητής στο Ίδρυμα Χούβερ. Από τους σημαντικότερους ιστορικούς της γενοκτονίας διεθνώς, έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη μαζική βία, τις εθνοκαθάρσεις και τις ιστορικές και πολιτικές προϋποθέσεις που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο μια τραγωδία αναγνωρίζεται – ή δεν αναγνωρίζεται.
Ο ίδιος δηλώνει ότι υποστηρίζει μια ευρεία ερμηνεία της Σύμβασης του ΟΗΕ, ωστόσο εξακολουθεί να την θεωρεί ένα είδος «συντάγματος» για την κατανόηση της γενοκτονίας – ένα πλαίσιο που, όπως λέει, «χρειάζεται τροποποιήσεις και ερμηνείες καθώς περνά ο χρόνος».
Παράλληλα, προειδοποιεί ότι η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά στη γενοκτονία. «Πρέπει να είμαστε ευαισθητοποιημένοι απέναντι σε κάθε μορφή εγκλημάτων μαζικής θηριωδίας και να μην είμαστε εμμονικοί μόνο με τη γενοκτονία» σημειώνει, υπενθυμίζοντας ότι τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τα εγκλήματα πολέμου και τα εγκλήματα επιθετικότητας αποτελούν επίσης κρίσιμες κατηγορίες Διεθνούς Δικαίου.
Σχετικά με τη συζήτηση γύρω από την κοινή ιστορική αντιμετώπιση Αρμενίων, Ποντίων και Ασσυρίων, ο Νόρμαν Νάιμαρκ θεωρεί ότι τα εγκλήματα των Οθωμανών είναι αλληλένδετα, αν και εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντι σε απόλυτους όρους όπως η «αδιαίρετη τριάδα». Ωστόσο εξηγεί πως «σίγουρα δεν υπάρχει λόγος να τα θεωρούμε εντελώς ξεχωριστά το ένα από το άλλο».
Κατά την άποψή του, οι Νεότουρκοι στράφηκαν εναντίον υποτιθέμενων χριστιανών προδοτών και πιθανών εξεγερμένων, σε μια περίοδο πολέμου και παρακμής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Γιατί όμως ορισμένες γενοκτονίες αποκτούν διεθνή αναγνώριση και άλλες παραμένουν στο περιθώριο; Ο Αμερικανός ιστορικός εντοπίζει έναν καθοριστικό παράγοντα στην ικανότητα των ίδιων των κοινοτήτων να προωθήσουν διεθνώς τα αιτήματά τους. Φέρνει ως παραδείγματα τους Εβραίους στην περίπτωση του Ολοκαυτώματος και τους Αρμενίους στην περίπτωση της Γενοκτονίας του 1915-1916, επισημαίνοντας ότι χρειάστηκε «τεράστια προσπάθεια και πολύς χρόνος» ώστε οι υποθέσεις τους να ξεπεράσουν τα όρια της ακαδημαϊκής συζήτησης.
Παράλληλα, σημειώνει και τον παράγοντα του μεγέθους. Το Ολοκαύτωμα και η Γενοκτονία των Αρμενίων συνδέθηκαν με τεράστιους αριθμούς θυμάτων και, όπως λέει, με την απειλή πλήρους εξάλειψης των πληθυσμών αυτών. Οι Έλληνες, από την άλλη, διέθεταν μια χώρα στην οποία μπορούσαν να καταφύγουν.
Οι δε Ασσύριοι αποτελούσαν μια μικρότερη κοινότητα, με περιορισμένες διεθνείς διασυνδέσεις. Για την περίπτωσή τους εκτιμά ότι οι περισσότεροι μελετητές την θεωρούν γενοκτονία, ωστόσο «έχει προσελκύσει περιορισμένη προσοχή λόγω της απομόνωσης και του μικρού μεγέθους της κοινότητας».
Στο ερώτημα αν η αναγνώριση μιας γενοκτονίας αποτελεί προϊόν ιστορικής συναίνεσης ή γεωπολιτικών συσχετισμών, η απάντησή του είναι σύντομη αλλά σαφής: «Και τα δύο παίζουν ρόλο».
Εξίσου λιτή είναι και η θέση του για τα όρια της ιστορικής έρευνας. Η επιστημονική δουλειά είναι απαραίτητη, λέει, αλλά «έχει και τα όριά της».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απάντησή του για τις περιπτώσεις μαζικής βίας στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο Νόρμαν Νάιμαρκ υπενθυμίζει ότι έχει γράψει για την περίπτωση των Ελλήνων και δηλώνει πως δεν θεωρεί ότι η γενοκτονία είναι ο σωστός τρόπος προσέγγισης όσων συνέβησαν στους Έλληνες και στις κοινότητές τους.
Ωστόσο, κάνει μια ξεχωριστή αναφορά στην περίπτωση των Ποντίων. «Η περίπτωση των Ποντίων Ελλήνων είναι ιδιαίτερη και θα μπορούσε κάλλιστα να ανταποκρίνεται στις αντιλήψεις μας περί γενοκτονίας. Απλώς δεν γνωρίζω αρκετά», σημειώνει.
Για τους Ασσύριους θεωρεί ότι επίσης υπάρχουν στοιχεία που αξίζουν περαιτέρω διερεύνηση, ενώ χαρακτηρίζει τα όσα συνέβησαν στους Αρμένιους μια «κλασική» περίπτωση γενοκτονίας, σπεύδοντας ωστόσο να προσθέσει ότι εξακολουθεί να υπάρχει «άφθονος χώρος για επιχειρηματολογία και συζήτηση».
