Γράφτηκε τη δεκαετία του ’50 και εκδόθηκε με πολύ κόπο τη δεκαετία του ’60. Αρχικά αγνοήθηκε αλλά στην πορεία πήρε την «εκδίκησή» του. Και ανά δεκαετίες, για κάποιο λόγο επανέρχεται και γίνεται επιτυχία. Ο λόγος για το Τρίτο στεφάνι το βιβλίο του Κώστα Ταχτσή που μετράει πάνω από έξι δεκαετίες και που φέτος ανέβηκε για άλλη μια φορά στο θεατρικό σανίδι σημειώνοντας και πάλι επιτυχία. Και ήταν τέτοια η επιτυχία που όταν τελείωσαν οι προγραμματισμένες παραστάσεις, μεταφέρθηκε σε άλλο θέατρο και γίνεται μια από τις πιο πετυχημένες της σεζόν που οδεύει στο τέλος της!
Και δεν συμβαίνει πρώτη φορά κάτι τέτοιο με το συγκεκριμένο έργο, που από το 2009 έως σήμερα έχει ανέβει τρεις φορές στις αθηναϊκές σκηνές (+1 εισαγόμενη όπως θα διαβάσετε παρακάτω), ενώ έχει γίνει επίσης ραδιοφωνική και τηλεοπτική επιτυχία.
Ποιο είναι λοιπόν αυτό το έργο που στην εποχή του αγνοήθηκε, μετά γνώρισε την αποδοχή που του άξιζε και πλέον θεωρείται κλασικό και όπως αποδεικνύεται αγαπημένο;
Εν αρχή ην ο λόγος
Ο Κώστας Ταχτσής γεννήθηκε, το 1927, στη Θεσσαλονίκη. Όταν ήταν μικρός οι γονείς του χώρισαν και στην ουσία μεγάλωσε μέσα σε μια οικογένεια γυναικών. Δηλαδή τη μητέρα του, τη γιαγιά του και τη μικρότερη αδελφή του. Στα 7 του, κατέβηκε με την γιαγιά του στην Αθήνα όπου τελείωσε το σχολείο μέσα στην κατοχή. Το 1945 υπέβαλε τα χαρτιά του στη Σχολή Εμποροπλοιάρχων, αλλά τις ημέρες των εξετάσεων αρρώστησε από τυφοειδή πυρετό. Εγγράφηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου φοίτησε μόνο για δύο χρόνια. Μετά την απόλυση του από το Ναυτικό, ξεκίνησε στην ουσία η τυχοδιωχτική, μυθιστορηματική ζωή του. Θα γίνει πολίτης του κόσμου, αφού θα περάσει από πολλές χώρες. Μάλιστα τα πρώτα χειρόγραφα από το Τρίτο στεφάνι τα έστελνε από την Αυστραλία.
Πριν όμως το συγκεκριμένο βιβλίο, είχε προσπαθήσει να επιβληθεί στα εγχώρια γράμματα ως ποιητής, με ολέθρια όμως αποτελέσματα.
Το «Τρίτο στεφάνι» το πήγε σε τρεις εκδοτικούς οίκους της εποχής και το απέρριψαν. Τελικά κυκλοφόρησε το 1962 με δικά του έξοδα.
Αρχικά όχι μόνο πούλησε ελάχιστα αντίτυπα αλλά πήρε και πολύ κακές κριτικές. Θεωρήθηκε ως και ανήθικο. Πάντως έχοντας κυκλοφορήσει, τη δεκαετία του ’50, πέντε ποιητικές συλλογές συν το Τρίτο στεφάνι, πήρε τον τίτλο του συγγραφέα. Την περίοδο της χούντας πρωτοστάτησε στη «Δήλωση των 18», μια κίνηση συγγραφέων ενάντια στη λογοκρισία και το αυταρχικό καθεστώς. Από εκεί και πέρα άρχισαν τα θέματα με την Ασφάλεια.
Στη Μεταπολίτευση πάντως, το Τρίτο στεφάνι ανακαλύφτηκε εκ νέου και έγινε μεγάλη επιτυχία. Ο μύθος θέλει να έχει γίνει πρώτα αγαπητό στους πολιτικούς κρατούμενους. Όμως μια επιτυχία έχει και θαυμαστές αλλά και πολέμιους. Έτσι οι κριτικές για το βιβλίο ήταν μοιρασμένες.
Όπως έχει πει σε συνέντευξή του, ο σκηνοθέτης Τάκης Σπετσιώτης, που πριν από μια δεκαετία και για τη σειρά Εποχές και συγγραφείς της ΕΡΤ, παρουσίασε ένα πορτρέτο του Κώστα Ταχτσή «Εγώ κρατώ αυτό που είπε ο ίδιος, ότι δεν σόκαρε, απλώς το θεώρησαν ασήμαντο, ότι ήταν ένα βιβλίο με γυναικουλίστικες καταστάσεις και κουτσομπολιά. Από την άλλη, δεν είχε τεθεί ξανά το θέμα του Εμφυλίου έτσι όπως το έθεσε ο Ταχτσής. Έλεγε: “Τίνος το χέρι να πάρεις σε έναν εμφύλιο; Και το δεξί χέρι και το αριστερό δικά σου είναι”. Εν τω μεταξύ, στην κουλτούρα, στην κριτική και στα βραβεία δέσποζε η Aριστερά και εκείνος ήταν ανένταχτος».
Βάλε το τρίτο πρόγραμμα
Στη Μεταπολίτευση ο Κώστας Ταχτσής αγωνίστηκε για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, όντας ομοφυλόφιλος και ο ίδιος, ενώ την ίδια περίοδο εκδιδόταν. Ξέχωρα από αυτά, είχε αρχίσει να κάνει και θεατρικές μεταφράσεις.
Το 1978 έχει αναλάβει το Τρίτο πρόγραμμα της δημόσιας ραδιοφωνίας ο Μάνος Χατζιδάκις. Και αναθέτει στον νεαρό τότε συγγραφέα Γιώργο Παυριανό να μεταφέρει το Τρίτο στεφάνι στο ραδιόφωνο. Όταν ο Χατζιδάκις τον ρώτησε ποιες σκεφτόταν για τους δυο βασικούς γυναικείους ρόλους, της Νίνας και της Εκάβης, ο Παυριανός πρότεινε την Μελίνα Μερκούρη και την Δέσπω Διαμαντίδου. Τότε ο Χατζιδάκις γύρισε και του είπε: «Με τη Μελίνα δεν μιλιόμαστε και με τον Ταχτσή ο Θεός να σε φυλάει. Τέλος πάντων, θα το κάνουμε με έναν όρο: Δεν θα με μπλέξεις στις συνεννοήσεις. Ό,τι κάνεις θα το κάνεις μόνος σου».
Ο Παυριανός πηγαίνει πρώτα και βρίσκει τον συγγραφέα. Ο Ταχτσής του είπε: «Βρε αγόρι μου, είσαι τόσο νέος, τόσο αθώος, πώς θα τα βγάλεις πέρα με όλα αυτά τα τέρατα; Η Μελίνα νομίζεις ότι θα δεχτεί; Είμαστε τσακωμένοι από τη Νέα Υόρκη και δεν μιλιόμαστε. Άσε που έχει αξάν στη φωνή που δεν ταιριάζει στη Νίνα. Αυτούς τους ρόλους θα έπρεπε να τους είχαν παίξει η Κοτοπούλη και η Παξινού. Τέλος πάντων, εγώ σου δίνω την άδεια και κάνε ό,τι νομίζεις».
Επόμενος σταθμός το σπίτι της Μελίνας. Όπως διηγείται ο Γιώργος Παυριανός: «Της λέω ότι έχει χαιρετίσματα από τον Χατζιδάκι (ψέματα), από τον Ταχτσή (ψέματα) και πως και οι δυο συμφωνούν πως είναι η ιδανική Νίνα (ψέματα). “Ο Μάνος! Τον λατρεύω για τη μουσική του και τον σιχαίνομαι για τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Όσο για το Τρίτο στεφάνι, ο Κώστας έχει γράψει ένα αριστούργημα, ο ρόλος μού πάει πάρα πολύ, αλλά αυτή τη στιγμή δεν μπορώ να τον παίξω” μου απαντάει. Μου εξηγεί ότι έχει ξεκινήσει αγώνα να μην πληρώνουμε το τέλος της ΕΡΤ στο λογαριασμό της ΔΕΗ και πως θα ήταν ανάρμοστο, όσο κρατούσε ο αγώνας, να παίζει συγχρόνως σε ένα κρατικό ραδιόφωνο. “Κι εσύ, νέος άνθρωπος, τι κάθεσαι και συνεργάζεσαι με την αντίδραση;”, μου λέει αυστηρά. “Έλα μαζί μας και θα το κάνουμε το Τρίτο στεφάνι μια υπέροχη ταινία με τον Τζούλι”.(εννοούσε τον Ζιλ Ντασέν) Προσπαθώ να τη μεταπείσω αλλά το βλέπω, η θεά έχει πάρει την απόφασή της. Θέλω να πεθάνω. Η βασική πρωταγωνίστρια δεν θέλει να παίξει. “Τουλάχιστον έχω τη Δέσπω Διαμαντίδου για την Εκάβη”, σκέφτομαι. Σα να μάντεψε τη σκέψη μου, η Μελίνα γυρνάει και μου λέει: “Μιλάγαμε και με με τη Δέσπω πριν από λίγο και μου έλεγε πως αν δεν το κάνω εγώ δεν θα το κάνει ούτε κι αυτή. Γι’ αυτό σου λέω, περίμενε λίγο”.
Ο νεαρός συγγραφέας φεύγει από το σπίτι της Μελίνας και στεναχωρημένος κατεβαίνει την Πανεπιστημίου. Το βλέμμα του πέφτει σε μια αφίσα στο θέατρο Ρεξ, όπου πρωταγωνιστεί η Ρένα Βλαχοπούλου. Πηγαίνει και τη βρίσκει «Τι περίεργο και ο Μιχάλης Κακογιάννης μου είχε μιλήσει για το Τρίτο στεφάνι. Ήθελε να το κάνουμε ταινία. Μα τόσο ωραίο βιβλίο είναι;» με ρωτάει η Ρένα Βλαχοπούλου. «Δεν το έχετε διαβάσει;». Η Ρένα γελάει. «Εδώ δεν διαβάζω τους ρόλους μου, αγάπη μου. Θα κάθομαι να διαβάζω βιβλία;» απάντησε όπως διηγείται ο Γιώργος Παυριανός που της αφήνει το βιβλίο να το διαβάσει.
Το σχέδιο πλέον είναι Ρένα Βλαχοπούλου ως «Νίνα» και Γεωργία Βασιλειάδου ως «Εκάβη». Προσεγγίζει ο Παυριανός την Βασιλειάδου που όμως είναι αρχικά αρνητική καθώς όπως του λέει «Έχει μέσα πολλές ανωμαλίες και προστυχόλογα, δεν ξέρω αν μπορώ να τα πω». Την πείθει όμως να κάνουν έστω ένα δοκιμαστικό. Το όποιο όμως ήταν καταστροφικό καθώς η Βασιλειάδου ήταν πολύ μεγάλη πλέον. Τελικά τον ρόλο της Εκάβης τον υποδύθηκε η Σμάρω Στεφανίδου που εκείνη την περίοδο ήταν στα πάνω της, αφού είχε παίξει στο μυθικό ανέβασμα που είχε κάνει ο Γιάννης Τσαρούχης στις Τρωάδες (η παράσταση είχε ανέβει αρχικά σε ένα γκαράζ). Και μπορεί οι δυο γυναίκες να ήταν εκ διαμέτρου αντίθετες (η Βλαχοπούλου ήταν σχεδόν πάντα αδιάβαστη, σε αντίθεση με την Στεφανίδου) αλλά και μια χαρά τα πήγαν και η ραδιοφωνική μεταφορά έγινε επιτυχία.
Αύγουστος του ’88
Το καλοκαίρι του 1988 και συγκεκριμένα το Σάββατο 27 Αυγούστου, η αδελφή του Ταχτσή, Ελπίδα Ταχτσή-Αρτέμη, αφού επί δυο ημέρες ο συγγραφέας δεν σήκωνε το τηλέφωνο, μπήκε μέσα στην μονοκατοικία όπου έμενε στον Κολωνό, και τον βρίσκει νεκρό. Από την εμφάνιση του χώρου, η Αστυνομία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για ληστεία μετά φόνου, αφού από το διαμέρισμα έλειπαν ένα βίντεο, ένας αυτόματος τηλεφωνητής και μια φωτογραφική μηχανή. Αξιοσημείωτο είναι ότι δεν αφαιρέθηκαν οι 5.500 δραχμές που είχε στο πορτοφόλι του ούτε οι μεγάλης αξίας ζωγραφικοί πίνακες. Επίσης δεν βρέθηκαν δακτυλικά αποτυπώματα εκτός από των οικείων του.
Η αδελφή του υποστήριξε ότι εκείνη την περίοδο, ο συγγραφέας ετοίμαζε την αυτοβιογραφία του και είχε ακουστεί ότι θα είχε μέσα τρανταχτές αποκαλύψεις, τον δολοφόνησαν προκειμένου να εμποδίσουν την έκδοση του βιβλίου.
Όμως όταν την επόμενη χρονιά, το 1989, εκδόθηκε η αυτοβιογραφία του με τίτλο Το φοβερό βήμα δεν διαπιστώθηκε –τουλάχιστον από όσα είχε γράψει μέχρι τότε– καμιά αποκάλυψη. Εννοείται πως μαζί με το παραπάνω βιβλίο, εκδόθηκε ξανά το Τρίτο στεφάνι και πουλάγανε και τα δυο σαν τρελά. Για την ιστορία το έγκλημα παραμένει ανεξιχνίαστο.
Αντί για μεγάλη, μικρή οθόνη
Λίγο μετά τη ραδιοφωνική μεταφορά του βιβλίου, είχε κυκλοφορήσει η είδηση ότι θα το έκανε ταινία ο Θεόδωρος Αγγελόπουλος. Όμως είχε γίνει γνωστή και η νυχτερινή δράση του Κώστα Ταχτσή. Σύμφωνα με τον Τάκη Σπετσιώτη «Το πεζοδρόμιο κατέληξε πρωτοσέλιδο σε εφημερίδες περιωπής και η δημοσιοποίηση της προσωπικής του ζωής οδήγησε στην ακύρωση της κινηματογραφικής μεταφοράς του Τρίτου Στεφανιού από τον Αγγελόπουλο (τα πρώτα λεφτά της προεργασίας τα είχε δώσει ο Αλέξανδρος Ιόλας), με τον οποίο έτσι κι αλλιώς ήταν απορριπτικός, όταν ο τελευταίος πάγωσε τη συνεργασία τους στη συγγραφή του σεναρίου του Θιάσου και το όνομά του δεν μπήκε ποτέ στους τίτλους. Με το Τρίτο στεφάνι, βέβαια, φλέρταραν κι άλλοι σημαντικοί σκηνοθέτες, συμπεριλαμβανομένων του Κακογιάννη και του Γαβρά, αλλά τελικά έμελλε να γίνει πολλά χρόνια αργότερα τηλεοπτική σειρά από τον Δαλιανίδη».
Βρισκόμαστε στο 1995 και προς έκπληξη όλων ο Γιάννης Δαλιανίδης μεταφέρει στη μικρή οθόνη και συγκεκριμένα στον ΑΝΤ1 το βιβλίο του Κώστα Ταχτσή. Και εδώ υπήρχαν γκρίνιες και ειρωνείες αρχικά. ΑΛΛΑ η σειρά αποδείχθηκε θαυμάσια.
Ο ίδιος ο Γιάννης Δαλιανίδης στις συνεντεύξεις του έλεγε πόσο περήφανος ήταν για αυτήν την σειρά και δεν έκρυβε ότι ήταν η αγαπημένη του.
Τους πρωταγωνιστικούς ρόλους ερμήνευσαν δυο θεωρητικά ξένες στην αισθητική του σκηνοθέτη, που όμως απέδειξαν ότι όλα αυτά είναι είναι «κακά σενάρια» όταν το αποτέλεσμα μιλάει από μόνο του. «Νίνα» ήταν η Νένα Μεντή και «Εκάβη» η Λήδα Πρωτοψάλτη. Και δίπλα τους νεώτεροι ηθοποιοί που άφησαν το στίγμα τους, όπως η Τάνια Τρύπη ως Ελένη (η μεγαλύτερη κόρη της Εκάβης) και ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης ως Δημήτρης ο μικρότερος και «καταραμένος» γιος της Εκάβης.
Και βέβαια η θαυμάσια μουσική του Σταμάτη Κραουνάκη και το ομώνυμο τραγούδι των τίτλων που ερμήνευσε η Άλκηστις Πρωτοψάλτη.
Το πρώτο ανέβασμα
2009. Και το Εθνικό Θέατρο αναθέτει στον Σταμάτη Φασουλή να ανεβάσει στο σανίδι το εμβληματικό πλέον βιβλίο του Κώστα Ταχτσή. «Όταν πρωτοβγήκα στο θέατρο το 1972, στον Επιθεωρητή, βοηθός σκηνοθέτη ήταν ο Διαγόρας Χρονόπουλος. Είχαν έρθει κατά τη διάρκεια μιας πρόβας και τον συνέλαβαν για αντιδικτατορική δράση. Όταν βγήκε από τη φυλακή, μαζί με όλα τα κακά που έζησε εκεί, μου είπε ότι διάβαζαν για ανεξήγητους λόγους το Τρίτο Στεφάνι και μου το έδωσε. Ενθουσιάστηκα με το βιβλίο για τους ίδιους λόγους που είμαι ακόμα ενθουσιασμένος», είχε πει σε τότε συνέντευξή του.
Όλα καλά, αλλά ποιος μπορεί να το «μαζέψει» σε μια παράσταση; Σπουδαίο, τοιχογραφία της Ελλάδας, αλλά δεν παύει να είναι ένα μυθιστόρημα-ποταμός. Τελικά προέκυψε μια 4ωρη παράσταση, που μάλιστα κάποια στιγμή αναφέρεται και το τέλος του συγγραφέα. Η Νένα Μεντή –που στην τηλεοπτική βερσιόν είχε υποδυθεί την «Νίνα»– γίνεται πλέον «Εκάβη» και η Φιλαρέτη Κομνηνού «Νίνα» ενώ δίπλα τους βρίσκουμε ξανά την Τάνια Τρύπη και πάλι στον ρόλο της «Ελένης» που υποδύθηκε και στην τηλεοπτική μεταφορά.
Η παράσταση ανεβαίνει στο θέατρο Ρεξ και παρά τη μεγάλη της διάρκεια γίνεται απίστευτη επιτυχία. Σε βαθμό που μια σεζόν αργότερα –αφού τελείωσε η σύμβαση με το Εθνικό θέατρο– μεταφέρθηκε στο «Παλλάς» και λίγο αργότερα και στο ΚΘΒΕ. Παντού με επιτυχία,.
Από την Κύπρο με αγάπη
Την άνοιξη του 2015, ανέβηκε για λίγες μέρες στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, η παράσταση του ΘΟΚ, δηλαδή του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου. Τα εισιτήρια εξαντλήθηκαν σε χρόνο d.t. Για την ιστορία την παράσταση είχε σκηνοθετήσει ο Τάκης Τζαμαργιάς, την μουσική υπέγραφε η Ευανθία Ρεμπούτσικα ενώ τους δυο κεντρικούς ρόλους υποδύθηκαν, την «Εκάβη» η Αννίτα Σαντορινναίου και τη «Νίνα» η Σοφία Φυρογένη, που το ελληνικό κοινό την έμαθε εσχάτως ως «Χάιδω» στην τηλεοπτική Γη της Ελιάς.
Στη Θεσσαλονίκη
Η διασκευή του Σταμάτη Φασουλή και του Θανάση Νιάρχου, δεν τελείωσε το 2012. Έγινε η βάση για την παράσταση που ανέβασε το ΚΘΒΕ το 2016 σε σκηνοθεσία Θανάση Παπαγεωργίου. Η Ελισάβετ Κωνσταντινίδου υποδύεται την «Εκάβη», ενώ ως «Νίνα» έχουμε μια πρωτοτυπία καθώς την υποδύονται τρεις γυναίκες σε τρεις διαφορετικές ηλικίες. Οι Θάλεια Σκαρλάτου, Μαρία Χατζηϊωαννίδου και η Μαριάννα Πουρέγκα. Και όπως σημείωσε ο σκηνοθέτης της παράστασης «Το Τρίτο στεφάνι δεν καταδεικνύει την Ελλάδα που πέρασε μέσα από ιστορικά γεγονότα ή ντοκουμέντα. Είναι οι άνθρωποι που έχτισαν την ιστορία, εκείνοι που με τον τρόπο της σκέψης και της ζωής διαμόρφωσαν τις συνθήκες της πνευματικής της ανάπτυξης. Επειδή μία χώρα οργανώνει τη ζωή της και πορεύεται έτσι όπως θέλει ο λαός της, γιατί αυτός είναι η χώρα. Κι αν αυτός ο λαός άγεται και φέρεται από τις πολιτικές συνθήκες, δεν παύει να την διαμορφώνει».
Την εποχή του covid
Την σεζόν 2020-21 ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, αυτή τη φορά ως σκηνοθέτης, ετοίμαζε το Τρίτο στεφάνι. Στο θέατρο «Παλλάς» και μάλιστα με δυο δυνατές πρωταγωνίστριες τη Μαρία Καβογιάννη («Εκάβη») και τη Μαρία Κίτσου, την περίοδο της τεράστιας τηλεοπτικής επιτυχίας των Άγριων μελισσών. Η παράσταση φαινόταν πολύ πλούσια και φροντισμένη και με διαφορετική σκηνοθετική γραμμή. Αυτό όμως αρχικά δεν φάνηκε λόγω… Covid-19. Ήταν η σεζόν που τα θέατρα έκλεισαν για όλη τη χειμερινή σεζόν. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να παιχτεί μόνο για 13 βραδιές. Και έτσι λόγω της πανδημίας, η παράσταση πέρασε σε άλλη διάσταση. Προβλήθηκε on demand, σημειώνοντας μεγάλη διαδικτυακή επιτυχία.
Την επόμενη σεζόν (2021-2022) που άνοιξαν κανονικά τα θέατρα, η παράσταση φυσικά επαναλήφθηκε
Σήμερα
Ξεκίνησε στο θέατρο Τέχνης και λόγω επιτυχίας συνεχίζεται στο «Σύγχρονο θέατρο». Ο λόγος για το Τρίτο στεφάνι στο ανέβασμα αυτή την φορά από τον Στάθη Λιβαθινό σε κείμενο του Στρατή Πασχάλη. Ο σκηνοθέτης έχει στήσει την παράσταση σαν καμπαρέ του μεσοπολέμου. Και μέσα από αυτό και τις δυο κεντρικές ηρωίδες, περνάει η ιστορία της χώρας του προηγούμενου αιώνα. Μεσοπόλεμος, κατοχή, Δεκεμβριανά.
Η παράσταση επίσης καταρρίπτει την έννοια της σκηνής και απλώνεται σε όλο τον χώρο του θεάτρου. Υπάρχει και κομπέρ –είπαμε φέρνει σε καμπαρέ η σκηνοθεσία του– και δυο μουσικούς επί σκηνής. Την «Εκάβη» εδώ υποδύεται η Μαρία Σαββίδου, τη «Νίνα» η Βιργινία Ταμπαροπούλου και το ημερολόγιο γράφει 2026. Και όμως ένα αφήγημα που αναφέρεται στον προηγούμενο αιώνα, όπως αποδεικνύεται μας αφορά και σήμερα. Και αυτή είναι η μαγεία του.
Σπύρος Δευτεραίος
