Στο μεταίχμιο Φεβρουαρίου και Μαρτίου, τότε που ο χειμώνας δεν λέει να παραδώσει τα όπλα και η άνοιξη παλεύει να φανεί, στον Πόντο μιλούσαν για το λυκοχάντζ(ιν): το διάστημα της άγριας κακοκαιρίας, του παγερού αέρα και των ξαφνικών «μαύρων ουρανών».
Στον πληθυντικό, τα λυκοχάντζα σήμαιναν εκείνη τη στιγμή που ο ουρανός βαραίνει απότομα, προμηνύοντας μπόρα και κρύο.
Μα η λαϊκή φαντασία δεν έμενε μόνο στο καιρικό φαινόμενο. Έδινε μορφή στο φόβο. Έτσι γεννήθηκε η λυκοχαντζού – ένα δαιμόνιο με μορφή λύκου ή σκύλου, που, σύμφωνα με την παράδοση, τριγυρνούσε τα σπίτια τη Σαρακοστή για να τα βλάψει.
Το τσαρούχι που έσωζε το σπίτι
Για να προστατευτούν, οι νοικοκύρηδες άφηναν έξω από την πόρτα ένα άχρηστο αντικείμενο, συνήθως ένα παλιό τσαρούχι. Η λυκοχαντζού, λέει, το έπαιρνε και έφευγε, αφήνοντας το σπίτι ήσυχο.
Μια απλή κίνηση, αλλά βαθιά συμβολική: το κακό να πάρει το φθαρμένο και να μην αγγίξει το ζωντανό.
Το όνομά της συνδέεται με το ρήμα χαντζεύω, που σημαίνει «καψαλίζω» – κυρίως χνούδια ή πούπουλα. Μεταφορικά όμως σήμαινε και το «μηχανεύομαι πονηρά τεχνάσματα». Δεν είναι τυχαίο ότι στην ποντιακή διάλεκτο για τον ύπουλο άνθρωπο που βλάπτει κρυφά έλεγαν: «αφκακέσ’ χαντζεύ’».
Λυκοήμερα και η άγρια φύση
Η εμφάνισή της τοποθετείται στο τέλος του Φλεβάρη και στις πρώτες μέρες του Μάρτη – εποχή που συμπίπτει με τα «λυκοήμερα», γνωστά σε όλο τον ελλαδικό και βαλκανικό χώρο ως επικίνδυνες μέρες για τα κοπάδια, καθώς όταν οι λύκοι ζευγαρώνουν και θεωρούνται πιο επιθετικοί.
Οι άνθρωποι απέφευγαν να πιάσουν μαχαίρι, ψαλίδι ή βελόνα, για να μη «ράψουν» συμβολικά το στόμα του λύκου και τον εξαγριώσουν.
Η λυκοχαντζού συνδέεται και με τη μεταβλητότητα του Μαρτίου. Όπως η «Κυρα-Μάρτη» στις βαλκανικές παραδόσεις, που όταν θυμώνει φέρνει παγωνιά, έτσι κι εδώ ο λύκος δεν είναι απλώς ζώο. Είναι η ίδια η επιμονή του χειμώνα, η ξαφνική αγριάδα του καιρού.
Η ποντιακή παράδοση έδινε πρόσωπο στη μεταβατική αυτή περίοδο. Δεν πρόκειται για απλό δεισιδαιμονικό φόβο, αλλά για έναν τρόπο ερμηνείας της φύσης – και ταυτόχρονα άμυνα απέναντί της.
Συνεπώς, αν αφήσεις ένα τσαρούχι στην πόρτα, μπορείς να κοιμάσαι ήσυχος. Γιατί η λαϊκή σοφία ξέρει κάτι που δεν αλλάζει: τα δαιμόνια του καιρού δεν νικιούνται – ξεγελιούνται.
