Ο Θόδωρος Γρηγορίου Κανονίδης (Αργυρούπολη Πόντου 1897 – Μόσχα 1954), γνωστός και ως «Απόλλων», υπήρξε από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές της γενιάς των Πόντιων δημιουργών που έδρασαν στις ελληνικές κοινότητες της τότε ΕΣΣΔ, επηρεάζοντας όμως την καλλιτεχνική δημιουργία και στην Ελλάδα.
Θεατρικός συγγραφέας, ποιητής, σκηνοθέτης και ηθοποιός, διετέλεσε πρώτος καλλιτεχνικός διευθυντής του Ελληνικού Κρατικού Θεάτρου Σοχούμ, όπου παρουσιάστηκαν έργα αρχαίου, νεοελληνικού και ευρωπαϊκού ρεπερτορίου – στοιχείο που δείχνει ότι το ελληνικό θέατρο εκτός ελλαδικού χώρου λειτουργούσε ως οργανωμένος πολιτιστικός θεσμός.
Η σχέση του με το σοβιετικό περιβάλλον ήταν δημιουργική και ιδεολογική.
Έγραψε τα έργα Για το κολχόζ και Η χαρά (Ο γάμος), με σκοπό –στο πλαίσιο της εποχής– να διαφωτίσει τους αγρότες για την κολεκτιβοποίηση. Παράλληλα δημιούργησε πλούσιο δραματολόγιο στην ποντιακή διάλεκτο, όπως τα: Μητέρα, Το ματωμένο Πάσχα, Οι μέτοικοι, Η βροντή, Τ’ άγρυπνο το μάτι, Οι άνθρωποι στον Όλυμπο.
Στην Ελλάδα ωστόσο για πολιτικούς λόγους παίχτηκαν –και μάλιστα λογοκριμένα– μόνο δύο έργα του, τα Οι πρόσφυγες σην Ελλάδαν και Τη Τρίχας το γεφύρ’.
«Πρόσφυγες σην Ελλάδαν»: Η συλλογική μνήμη στη θεατρική σκηνή
Η μουσική κωμωδία σε τρεις πράξεις με τίτλο Οι πρόσφυγες σην Ελλάδαν παρουσιάστηκε στην Αθήνα στο Θέατρο «ΡΕΞ-Κοτοπούλη» την Κυριακή 24 Φεβρουαρίου 1963, από τον Ποντιακό Καλλιτεχνικό Οργανισμό.
Η παράσταση ήταν αφιερωμένη στα 45 χρόνια προσφοράς του Νίκου Σπανίδη στο ποντιακό θέατρο, γεγονός που της προσέδωσε χαρακτήρα τιμητικής πολιτιστικής τελετής.
Με πλούσιο θίασο, ζωντανή λύρα, χορευτές και πολυπρόσωπη σκηνική δράση, το έργο δεν λειτούργησε μόνο ως θεατρικό γεγονός αλλά ως συλλογική εμπειρία μνήμης.
Στην ποντιακή διάλεκτο, αλλά και στη δημοτική, ανέβηκε εκ νέου το 2002, για εννέα παραστάσεις από το ΚΒΘΕ, στο Θέατρο Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Σκηνοθέτης τότε ο σπουδαίος Ερμής Μουρατίδης, τα τραγούδια συνέθεσε ο Οδυσσέας Δημητριάδης, στην ενορχήστρωση και στη διεύθυνση ορχήστρας ο Μιχάλης Καλιοντζίδης, και στη διδασκαλία των ποντιακών χορών ο Οδυσσέας Γωνιάδης.
Στην περιγραφή του έργου διαβάζουμε:
«Παρουσιάζει ένα ιστορικό γεγονός των Ελλήνων του Καυκάσου την περίοδο 1923-1926. Όταν σοβιετοποιήθηκε ο Καύκασος, το 1920, οι Έλληνες που δεν συμφωνούσαν με το καθεστώς είτε για θρησκευτικούς είτε για πολιτικούς ή κοινωνικούς λόγους, μετανάστευσαν στην ιστορική τους πατρίδα, στη μητέρα Ελλάδα. Κάποιοι προσαρμόστηκαν στη νέα πραγματικότητα, άλλοι πάλι, μη βρίσκοντας στην Ελλάδα ό,τι ονειρεύτηκαν γύρισαν πίσω.
Η φωνή της διαλέκτου
Στα Χρονικά του Πόντου, το μηνιαίο λαογραφικό περιοδικό του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί», στο τεύχος του Οκτωβρίου του 1943 σώζεται απόσπασμα από το έργο, όπως απαγγέλθηκε από τον Νίκο Σπανίδη:
Η ποντιακή διάλεκτος εδώ είναι φορέας συναισθήματος, ιστορικής εμπειρίας και συλλογικής ταυτότητας. Στο θέατρο βρίσκει τη φυσική της έκφραση, γιατί:
• μεταφέρει τρόπο σκέψης και κοσμοαντίληψη,
• δημιουργεί άμεση συγκινησιακή σύνδεση,
• λειτουργεί ως τελετουργία μνήμης.
Όταν ακούγεται επί σκηνής, το κοινό δεν παρακολουθεί απλώς μια ιστορία· βιώνει τη γλώσσα και αναγνωρίζει μέσα της κομμάτια της συλλογικής του ταυτότητας.
Το ποντιακό θέατρο ως ζωντανός θεσμός
Η θεατρική παράδοση των Ποντίων είναι καταγεγραμμένη ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα.
Καθοριστική μορφή υπήρξε ο Φίλων Κτενίδης, γιατρός, λογοτέχνης και θεατρικός συγγραφέας, ο οποίος με έργα όπως ο Ξενιτέας, ο Διγενής Ακρίτας κι ο Κλήδονας έθεσε τα θεμέλια της ποντιακής θεατρικής δημιουργίας. Στα έργα του αποτυπώνονται η ποντιακή καθημερινότητα, τα ήθη και τα έθιμα, η γλωσσική ευρηματικότητα και οι κοινωνικές ανησυχίες ενός λαού που βίωσε διωγμούς και προσφυγιά.
Σημαντικοί θεατρικοί συγγραφείς είναι επίσης οι: Ι. Βαλαβάνης, Γ. Φωτιάδης, Μαυρίδης, Π. Χάιτας, Σ. Λιανίδης, Ξ. Άκογλου, Α. Μαυροπούλου-Βαφειάδου, Ε. Ευσταθιάδης, Ε. Μουρατίδης, Γ. Σιδηρόπουλος, κ.ά.
Η περίπτωση του Κανονίδη δείχνει ότι η ποντιακή δημιουργία δεν περιορίζεται ούτε γεωγραφικά ούτε χρονικά. Από το Σοχούμ μέχρι τη σκηνή του ΡΕΞ το 1963, η ίδια πολιτιστική φλέβα συνεχίζει να τροφοδοτεί τη μνήμη.
