Το «μυστήριο» και το «άγνωστο» δεν ήταν δύο έννοιες που χαρακτήριζαν μόνο τα έργα του Γιάννη Μαρή – αλλά και τη ζωή του, ή αν θέλετε το μύθο του. Για παράδειγμα, η ημερομηνία γέννησής του. Οι μισοί υποστηρίζουν ότι γεννήθηκε στις 28 Ιανουαρίου και οι άλλοι μισοί στις 26 Νοεμβρίου.
Στο έτος πάντως συμφωνούν όλοι: Ήταν το 1916, δηλαδή πριν από 110 χρόνια.
Το έτερο άγνωστο είναι πώς προέκυψε το καλλιτεχνικό του ψευδώνυμο. «”Γιατί όμως Μαρής και όχι κάποιο άλλο;”, κάποτε τον ρώτησα. Μου απάντησε ότι ούτε ο ίδιος ήξερε, ίσως όμως υποσυνείδητα είχε κάποια σχέση με το γεγονός ότι η μητέρα του ήταν το γένος Μακρή», είχε εξομολογηθεί ο γιος του Άγγελος Τσιριμώκος σε συνέντευξή του.
Ναι, Τσιριμώκος ήταν το πραγματικό του επίθετο – και αν σας θυμίζει κάτι, έχετε δίκιο. Ο Ηλίας Τσιριμώκος, πρωθυπουργός της Ελλάδας από τις 20 Αυγούστου έως τις 17 Σεπτεμβρίου 1965, ήταν δεύτερος ξάδελφός του. Και όχι μόνο, καθώς η οικογένεια Τσιριμώκου ήταν γνωστό πολιτικό σόι του 20ού αιώνα.
Όπως και να ‘χει, ο Γιάννης Μαρής έγραψε ιστορία σε ένα είδος που οι θεωρητικοί στην εποχή του το απαξίωναν. Και όχι μόνο στη χώρα μας.
Και όταν το ανακαλύψαν οι θεωρητικοί, το είχε ήδη κάνει κλασικό ο κόσμος. Και στην περίπτωση του Γιάννη Μαρή, διαχρονικό.
Από τα σαλόνια στο βουνό
Αν και η καταγωγή του Γιάννη Τσιριμώκου ήταν από τη Φθιώτιδα, γεννήθηκε στη Σκόπελο όπου υπηρετούσε ο δικαστικός πατέρας του, Δημοσθένης. Λόγω των μεταθέσεων πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη Χίο και στη Λάρισα, και αργότερα φοίτησε στη Νομική Θεσσαλονίκης. Αυτό το ταξίδι ανά την Ελλάδα αποτυπώθηκε στα μετέπειτα βιβλία του.
Ήταν πολιτικοποιημένος από νεαρή ηλικία. Συμμετείχε μαζί με τον ξάδελφό του, Ηλία Τσιριμώκο, και τον Αλέξανδρο Σβώλο στην ίδρυση της «Ένωσης Λαϊκής Δημοκρατίας» (ΕΛΔ), ενώ αργότερα προσχώρησε στο ΕΑΜ.
Για την ιστορία, ο Αλέξανδρος Σβώλος ήταν νομικός και πολιτικός· κατά την περίοδο της Κατοχής διατέλεσε πρόεδρος («πρωθυπουργός») της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ, γνωστής και ως «Κυβέρνησης του Βουνού»).
Μετά το τέλος της Κατοχής, εργάστηκε στη Μάχη όπου έφτασε μέχρι τη θέση του αρχισυντάκτη. Σε αυτή την εφημερίδα έγραψε πολλά ρεπορτάζ για το στρατόπεδο αριστερών στρατιωτών και πολιτών στη Μακρόνησο. Εξαιτίας αυτών, δικάστηκε και κλείστηκε στις φυλακές των Βούρλων στη Δραπετσώνα.
Η ζωή του κινδύνευσε και απελευθερώθηκε χάρη στις ενέργειες της Σοσιαλιστικής Διεθνούς και του Αλέξανδρου Σβώλου.
Η επιτυχία μέσα από την αποτυχία
Το 1953 δημοσιεύεται σε συνέχειες το πρώτο του μυθιστόρημα, το Έγκλημα στο Κολωνάκι. Για τους νεότερους πρέπει να σημειώσουμε ότι στα εβδομαδιαία περιοδικά της εποχής υπήρχαν μυθιστορήματα σε συνέχειες.
Το συγκεκριμένο δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό Οικογένεια, μέχρι τη διακοπή της έκδοσής του. Φυσικά έμεινε το μυθιστόρημα χωρίς τέλος κάτι που προκάλεσε τη δυσαρέσκεια του αναγνωστικού κοινού. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να κυκλοφορήσει ολόκληρο σε βιβλίο – και μάλιστα αρχικά σε αυτοέκδοση.
Δηλαδή από ένα δυσάρεστο γεγονός, το κλείσιμο ενός εντύπου, προέκυψε η πρώτη κυκλοφορία του Μαρή στα βιβλιοπωλεία.
Ως βιβλίο λοιπόν θα γνωρίσει τεράστια επιτυχία, και το 1959 θα μεταφερθεί με παρόμοια επιτυχία στον κινηματογράφο.
Αυτό ήταν το πρώτο βήμα για την επιτυχία. Παράλληλα με το συγγραφικό του έργο, ο Γιάννης Μαρής για 25 χρόνια δημοσιογραφεί.
Μάλιστα στην εφημερίδα Ακρόπολη για μεγάλο διάστημα είχε δική του καθημερινή στήλη με τον τίτλο «Υπό την σκιάν της Ακροπόλεως». Και όχι μόνο, καθώς και αποστολές στο εξωτερικό είχε πάει.
Ένα από τα πιο σημαντικά ρεπορτάζ του, επίμονο, χρονοβόρο και επικίνδυνο, ήταν εκείνο για τη δολοφονία του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη (Μάιος 1963). Δημοσιεύτηκε στην Ακρόπολη (σε συνέχειες, όπως τα μυθιστορήματά του), τον Ιανουάριο του 1975.
Σε μεγάλη και μικρή οθόνη
Αν και το 1958 είχε προηγηθεί ο κινηματογραφικός Άνθρωπος του τρένου (σε σκηνοθεσία Ντίνου Δημόπουλου, με την Άννα Συνοδινού σε μια από τις ελάχιστες κινηματογραφικές ερμηνείες της), μετά το Έγκλημα στο Κολωνάκι ακολούθησε έτερη κινηματογραφική επιτυχία, βασισμένη στο το κλασικό πλέον Έγκλημα στα παρασκήνια.
Γενικά, πολλά έργα του Γιάννη Μαρή μεταφέρθηκαν στον κινηματογράφο· μάλιστα ένα από αυτά δύο φορές. Πρόκειται για το Χωρίς ταυτότητα, που όλως τυχαίως έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, την ημέρα των γενεθλίων του, 28 Ιανουαρίου 1963.
Στο αριστουργηματικό αυτό φιλμ του Γιάννη Δαλιανίδη ο Αλέκος Αλεξανδράκης «υποδύεται» τον χαμένο στον πόλεμο γιο μιας πλούσιας οικογένειας. Η δε Μαίρη Χρονοπούλου λάμπει ως αδίστακτη Ζανέτ που κινεί όλα τα νήματα της απάτης.
Η ίδια σεναριακή βάση έγινε φιλμ σχεδόν μια δεκαετία αργότερα: Ως την τελευταία στιγμή ο τίτλος, σε σκηνοθεσία Μάριου Ρετσίλα με τον αξέχαστο Χρήστο Πολίτη να υποδύεται έναν ήρωα της Κατοχής, ο οποίος λόγω ομοιότητας πληρώνεται για να υποδυθεί τον χαμένο έρωτα μιας ετοιμοθάνατης κοπέλας (Κάτια Δανδουλάκη).
Η 7η τέχνη αρχικά και μετά η τηλεόραση έκανε τα έργα του Γιάννη Μαρή ακόμα πιο γνωστά.
Μάλιστα στη δεκαετία του ’80 δύο από τις μεγαλύτερες επιτυχίες, «Η εξαφάνιση του Τζον Αυλακιώτη» και ο «Θάνατος του Τιμόθεου Κώνστα» απέδειξαν πόσο διαχρονικός είναι.
Και η διαχρονικότητα φτάνει ως τον…αιώνα μας, με τις «Ιστορίες του Αστυνόμου Μπέκα» που έκαναν πρεμιέρα το 2006 – και όχι μόνο κράτησαν δύο σεζόν, αλλά προβάλλονται μέχρι σήμερα σε επανάληψη.
Διαβάζοντας ξανά το έργο του
Τα αστυνομικά μυθιστορήματα του Γιάννη Μαρή γνώρισαν πολλαπλές ανατυπώσεις και προσφέρθηκαν κατά καιρούς ως ένθετα καθημερινών εφημερίδων. Επιπλέον, στο έργο του αναφέρθηκαν πολλοί σύγχρονοι δημιουργοί του είδους.
Γιατί στην εποχή του είχε απαξιωθεί, παρά την επιτυχία του.
Ίσως η πιο ψύχραιμη ανάλυση για το έργο του έγινε πριν από λίγα χρόνια από τον σκηνοθέτη και σεναριογράφο Ανδρέα Αποστολίδη:
«Ο Μαρής έγραφε πράγματα που θα κρατούσαν σε αγωνία το κοινό κι επίσης θα τσιγκλούσαν τα μικροαστικά αντανακλαστικά, που από τη μία τα ικανοποιούσε και από την άλλη τα αποκάλυπτε. Η Ακρόπολις και η Απογευματινή» ήταν δύο καθαρά δεξιές εφημερίδες με παρά πολύ έντονο τον αντικομμουνισμό, αφού ήταν και στον απόηχο του Εμφυλίου. Κάποιος που τότε μπορεί να είχε μια κεντρώα θέση, γι’ αυτές τις εφημερίδες ήταν συνοδοιπόρος του κομμουνισμού.
»Τι έκανε όμως ο Μαρής; Δεν έκανε την παραμικρή πολιτική αναφορά. Ενώ ο αναγνώστης διάβαζε τα βαριά κι ασήκωτα, μόλις έφθανε στη σελίδα του Μαρή έμπαινε σ’ έναν άλλο κόσμο. Ο Μαρής έγραφε κάθε μέρα επί είκοσι πέντε χρόνια σε συνέχειες κι έτσι έφτιαξε έναν δικό του κόσμο που ήταν αγαπητός κι ερχόταν σε αντιπαράθεση με την καθημερινότητα και την ιδεολογική διαμάχη μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς.
»Το κοινό του ήταν δεξιό. Ο ίδιος είχε σοσιαλιστικές πεποιθήσεις, αλλά οι Αριστεροί δεν τον διάβαζαν καθόλου, γιατί έγραφε για τους αντιπάλους».
Ξέχωρα από το ταλέντο του, ο Μαρής ήξερε να δημιουργεί αληθινούς χαρακτήρες, αναγνωρίσιμους που μακράν απείχαν από το κατά καιρούς ηρωικό πορτρέτο που είχαν οι αντίστοιχοι του εξωτερικού.
Για παράδειγμα, ο Αστυνόμος Μπέκας. Είχε την εμφάνιση ενός καθημερινού ανθρώπου, ενός «ρουτινιάρη» δημοσίου υπαλλήλου που όταν τελείωνε την όποια υπόθεση πολύ απλά πήγαινε στο σπίτι του.
Το φινάλε που δεν γράφτηκε
Το 1978, ύστερα από 35 χρόνια συνεχούς δημοσιογραφικής δουλειάς, ο Γιάννης Μαρής βγήκε στη σύνταξη. Φιλοδοξούσε να γράψει ένα βιβλίο με τις δημοσιογραφικές εντυπώσεις του στην Κίνα. Αποσυρόταν στο εξοχικό του, στον Αχινό κοντά στη Λαμία, και έγραφε, έχοντας συντροφιά τη σύζυγό του Αθηνά και τους φίλους του.
Όμως, δεν πρόλαβε να χαρεί την… ελευθερία του, ούτε να πραγματοποιήσει τις φιλοδοξίες του· διαγνώστηκε με καρκίνο στο κεφάλι. Ταξίδεψε στις ΗΠΑ για θεραπεία, αλλά η κατάσταση της υγείας του δεν βελτιώθηκε.
Πέθανε στις 13 Νοεμβρίου του 1979, έχοντας γευτεί το θαυμασμό και την εκτίμηση – κυρίως του κόσμου. Οι άλλοι ήρθαν αργότερα.
Σπύρος Δευτεραίος
