Η αρμενική δεκαετία της διάψευσης: Από το Βερολίνο στις σφαγές

Τον Ιανουάριο του 1878, με τη Ρωσία να έχει καταλάβει το Καρς και το Ερζερούμ, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις μιλούσαν για το τέλος ενός ακόμα ρωσοτουρκικού πολέμου – στις εφημερίδες της εποχής διαβάζουμε για «ανακωχή» και «νέες ισορροπίες» στα Βαλκάνια και στον Καύκασο.

Για τους Αρμένιους όμως, τη μία από τις τρεις χριστιανικές μειονότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η στιγμή είχε διαφορετικό νόημα.

Ήταν η πρώτη φορά που οι ίδιοι αισθάνθηκαν ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις μπορούσαν να αγγίξουν το πρόβλημα της ασφάλειάς τους στις ανατολικές επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Εκείνη η ελπίδα δεν κράτησε πολύ. Μέσα σε λίγους μήνες μετατράπηκε σε απογοήτευση και –τελικά– σε πολιτική δράση.

Ο πόλεμος που εξελίχθηκε σε εθνοτικός

Ο Ρωσοτουρκικός Πόλεμος του 1877-1878 κηρύχθηκε επίσημα τον Απρίλιο του 1877 και έληξε τυπικά με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου την άνοιξη του 1878. Στο ασιατικό μέτωπο, η ρωσική στρατιά του Καυκάσου –περίπου 100.000 άνδρες– εισέβαλε προς το Καρς, το Ερζερούμ και την τουρκική Αρμενία, φτάνοντας μέχρι περιοχές του Πόντου.

Αν και οι Ρώσοι αρχικά υποχώρησαν, επανήλθαν με νέα επίθεση. Με το τέλος των επιχειρήσεων, βρέθηκαν να κατέχουν στρατηγικά οθωμανικά εδάφη, μεταξύ των οποίων το Καρς και το Ερζερούμ. Η κατάληψη αυτών των περιοχών είχε πολλαπλές συνέπειες: στρατιωτικές, δημογραφικές και –κυρίως– πολιτικές.

Για τους Αρμένιους των ανατολικών επαρχιών, οι Ρώσοι έγιναν εν δυνάμει απελευθερωτές. Όχι επειδή μοιράζονταν εθνικό ή θρησκευτικό ιδεώδες, αλλά διότι οι τοπικές συνθήκες είχαν καταστεί επισφαλείς: κουρδικές και τσερκέζικες ένοπλες ομάδες έκαναν συχνές επιθέσεις σε αρμενικά χωριά ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1860.

Η οθωμανική διοίκηση δεν ήταν σε θέση –και συχνά καθόλου πρόθυμη– να προστατεύσει τους χριστιανικούς πληθυσμούς.

Ιανουάριος 1878: Η πρώτη διεθνοποίηση του Αρμενικού Ζητήματος

Βλέποντας τη ρωσική προέλαση, ο Αρμένιος Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης Νερσές Β΄ Βαρζαπετιάν ανέλαβε δράση.

Τον Ιανουάριο του 1878 προσέγγισε τη ρωσική ηγεσία ζητώντας όχι απλώς προστασία, αλλά ενσωμάτωση διατάξεων αυτοδιοίκησης στις υπό διαμόρφωση ειρηνευτικές συμφωνίες.

Το αποτέλεσμα της πίεσης αυτής αποτυπώθηκε –έστω αμυδρά– στο Άρθρο 16 της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, το οποίο αναγνώριζε ότι η αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την Αρμενία θα έθετε τους Αρμένιους σε κίνδυνο και υποχρέωνε την Υψηλή Πύλη να εφαρμόσει μεταρρυθμίσεις και να προστατεύσει τον πληθυσμό έναντι Κούρδων και Τσερκέζων.

Ήταν η πρώτη φορά που το λεγόμενο «Αρμενικό Ζήτημα» εμφανίστηκε στη διεθνή σκηνή.

Βερολίνο 1878: Η μεγάλη ματαίωση

Οι προσδοκίες όμως γρήγορα διαψεύστηκαν. Η Μεγάλη Βρετανία αντέδρασε έντονα στη ρωσική επέκταση – άλλωστε, θεωρούσε την Οθωμανική Αυτοκρατορία πολύτιμο εμπορικό και γεωπολιτικό σύμμαχο. Έτσι, το Άρθρο 16 επαναδιαπραγματεύθηκε στο Συνέδριο του Βερολίνου (Ιούνιος 1878) και αποδυναμώθηκε.

Οι Ρώσοι υποχρεώθηκαν να επιστρέψουν πολλά εδάφη, η υπόσχεση προστασίας ξεχάστηκε και –κυρίως– δεν υπήρχε πλέον ρωσική στρατιωτική παρουσία για να επιβάλει την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων.

Η αρμενική αντιπροσωπεία, με επικεφαλής τον επίσκοπο Μκρτίχ Κριμιάν, δεν έγινε δεκτή στις διαπραγματεύσεις. Το απότομο πέρασμα από την προσδοκία στη διάψευση καταγράφηκε με τον πιο πικρό τρόπο στην ομιλία του Κριμιάν όταν επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη:

«Εκεί στην Ευρώπη έβραζε ένα μεγάλο καζάνι “στιφάδο ελευθερίας”. Τα έθνη έμπαιναν με σιδερένιες κουτάλες, και έπαιρναν ό,τι ήθελαν. Εμείς είχαμε μόνο μια χάρτινη κουτάλα».

Η εμπειρία αυτή γέννησε μια νέα πολιτική σκέψη: χωρίς ωμή δύναμη (κυριολεκτικά, τρομοκρατία), δεν υπάρχει δικαίωση.

Από τις μεταρρυθμίσεις στην καχυποψία

Αν για τους Αρμένιους το 1878 ήταν στιγμή ευρωπαϊκής ματαίωσης, για την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν στιγμή αναδίπλωσης. Ο σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β΄, ήδη σε βαθιά καχυποψία απέναντι στη Δύση, διέλυσε το σύντομο κοινοβουλευτικό πείραμα, ανέστειλε το Σύνταγμα και εγκαινίασε μια νέα εποχή απολυταρχικής διακυβέρνησης.

Όπως σημειώνει ο Έρικ Μπογκοσιάν στο Επιχείρηση Νέμεσις, ο σουλτάνος δεν αντιλαμβανόταν την αυτοκρατορία ως πολυεθνική οντότητα, αλλά ως σφαίρα που απειλείται από εξωτερικές και εσωτερικές δυνάμεις.

Αυτή λοιπόν η νέα πολιτική πραγματικότητα έβαλε τους Αρμένιους στο επίκεντρο της «εσωτερικής απειλής» – όχι λόγω της δύναμής τους, αλλά λόγω της δυτικής πρόσβασης που πίστευε η Υψηλή Πύλη ότι αυτοί διέθεταν.

Φόβος, λεηλασίες και τοπική βία

Η εφαρμογή του Άρθρου 61 ουδέποτε ξεκίνησε ουσιαστικά. Αντιθέτως, η καθημερινότητα των Αρμενίων επιδεινώθηκε. Στις ανατολικές επαρχίες της Ανατολίας, κουρδικές φυλές και τσερκέζικες ομάδες επιδόθηκαν σε λεηλασίες και αρπαγές, συχνά με την ανοχή –αν όχι τη σιωπηρή υποστήριξη– τοπικών οθωμανικών Αρχών.

Ο Έρικ Μπογκοσιάν περιγράφει την κατάσταση ως «μια μορφή χαμηλής έντασης πολέμου» που διεξαγόταν στο περιθώριο της αυτοκρατορικής πολιτικής.

Οι αναφορές για καταστροφές χωριών οδήγησαν πολλούς Αρμενίους να συνεχίσουν να βλέπουν τη Ρωσία ως πιθανό προστάτη, παρά την απογοήτευση του Βερολίνου.

Οι Χαμιντιγιέ, δηλαδή η θεσμοποίηση της βίας

Το 1891 ιδρύθηκαν οι Χαμιντιγιέ (Hamidiye), ένα σώμα ιππικού αποτελούμενο κυρίως από Κούρδους, υπό άμεση πατρωνία του Χαμίτ. Το σώμα αυτό λειτουργούσε ταυτόχρονα ως στρατιωτικό τάγμα και ως μηχανισμός παρακρατικής επιρροής.

Στο Επιχείρηση Νέμεσις διαβάζουμε: «Ο Χαμίτ δημιούργησε μια ένοπλη δύναμη την οποία ούτε μπορούσε ούτε ήθελε πραγματικά να ελέγξει». Το αποτέλεσμα ήταν η ενίσχυση της βίας εναντίον των αρμενικών κοινοτήτων, τώρα πλέον με κρατική ομπρέλα.

Από την απογοήτευση στην οργάνωση

Η απογοήτευση μετά το Βερολίνο και η κλιμακούμενη βία οδήγησαν μέρος της αρμενικής διανόησης στην οργάνωση:

• Το Χεντσάκ ιδρύθηκε το 1887 με στόχο την πολιτική δράση και τη διεθνή κινητοποίηση.
• Το Τασνάκ το 1890, με σύνθετο ρόλο: πίεση προς την Ευρώπη, αλλά και ένοπλη αυτοάμυνα.

Η μετάβαση από τις αναφορές στα όπλα ήταν πλέον εμφανής. Στον κόσμο της αρμενικής πολιτικής, οι Χεντσάκ ανταγωνίζονταν τους Τασνάκ, υποστηρίζοντας μια πιο «μαρξιστική» επαναστατική ατζέντα. Όμως και οι δύο οργανώσεις ασπάζονταν τη βία για να κερδίσουν την προσοχή.

Ο Έρικ Μπογκοσιάν το συνοψίζει με μία φράση: «Εκεί όπου δεν υπήρχαν κανάλια διαπραγμάτευσης, γεννήθηκαν κανάλια αντίστασης».

Οι Χαμιτιανές σφαγές

Η κορύφωση της κρίσης ήρθε το 1894-1896, όταν κύματα δολοφονιών και διώξεων κατά Αρμενίων συγκλόνισαν την Ανατολία.

Οι εκτιμήσεις των νεκρών κυμαίνονται μεταξύ 100.000 και 300.000, ανάλογα με την πηγή.

Ο διεθνής Τύπος χαρακτήρισε τον σουλτάνο «κόκκινο» («Red Sultan»), καθιστώντας την αρμενική υπόθεση θέμα διεθνών σχέσεων.

Ο Ιανουάριος του 1878 δεν υπήρξε μια απλή ημερομηνία ανακωχής. Για τους Ρώσους ήταν ένα διαπραγματευτικό χαρτί. Για τους Ευρωπαίους, μια ακόμα φάση του Ανατολικού Ζητήματος. Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, μια περίοδος αναδίπλωσης και συλλογικής καχυποψίας.

Για τους Αρμενίους όμως ήταν η αρχή μιας πορείας που γραμμικά θα μπορούσαμε να την παρουσιάσουμε ως εξής:

διεθνής αναγνώριση → διάψευση → απολυταρχία → βία → οργάνωση.

Ήταν η στιγμή που το Αρμενικό Ζήτημα πέρασε από τις αίθουσες των διαβουλεύσεων στους δρόμους των ανατολικών επαρχιών – και από εκεί στην πολιτική και στρατιωτική ιστορία του ύστερου 19ου αιώνα.

Γεωργία Βορύλλα