Αδελφοί Λειχούδη: Οι Κεφαλονίτες μοναχοί που θεμελίωσαν την ανώτατη εκπαίδευση στη Ρωσία

Η ιστορία των αδελφών Λειχούδη μοιάζει με αφήγημα που ξεπερνά τα στενά όρια της εποχής τους. Δύο Κεφαλονίτες, ο Ιωάννης και ο Σπύρος, διέσχισαν θάλασσες και σύνορα, δοκιμάστηκαν από αιχμαλωσίες, πολιτικές αντιθέσεις και θεολογικές διαμάχες, για να καταλήξουν στη Μόσχα – όπου έμελλε να αφήσουν ανεξίτηλη σφραγίδα.

Αυτό το ταξίδι αποτελεί ένα εντυπωσιακό κεφάλαιο των ελληνορωσικών σχέσεων αλλά και μια απόδειξη πώς η Παιδεία μπορεί να διαπεράσει σύνορα, προκαταλήψεις και αυτοκρατορίες.

Τα αδέρφια Λειχούδη γεννήθηκαν στο Ληξούρι, το 1633 Ιωάννης και το 1651 ο Σπύρος. Αμφότεροι πήγαν στην Ιταλία για σπουδές – ο πρωτότοκος μορφώθηκε κοντά στον διάσημο διδάσκαλο της Ελληνικής Αδελφότητας στη Βενετία, Γεράσιμο Βλάχο. Έχοντας παντρευτεί και χηρέψει, εκάρη μοναχός με το όνομα Ιωαννίκιος.

Ο Σπύρος σπούδασε στο «Κοττουνιανό Φροντιστήριο» στην Πάδοβα, ένα κορυφαίο εκπαιδευτικό ίδρυμα της εποχής, και έγινε διδάκτωρ Θεολογίας. Όσο ήταν ακόμα φοιτητής έλαβε και αυτός το μοναχικό σχήμα, με το όνομα Σωφρόνιος.

Αφότου ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους, επέστρεψαν στην Ελλάδα και δίδαξαν γράμματα σε διάφορες περιοχές. Διετέλεσαν δάσκαλοι σε Κεφαλονιά, Ναύπακτο, Άρτα, Θεσσαλία και Μακεδονία.

Το 1683 πήγαν στην Κωνσταντινούπολη όπου επίσης δίδαξαν, και από εκεί στη Μόσχα. Όραμά τους ήταν η ίδρυση ενός ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος, και μάλιστα ελληνικών σπουδών – κάπως έτσι έλαβαν πρόσκληση να μεταβούν στη Ρωσία, ειδικά γι’ αυτό τον σκοπό.

Το μεγάλο και επικίνδυνο για την εποχή ταξίδι τους ήταν περιπετειώδες. Στο δρόμο τούς συνέλαβαν Πολωνοί Ιησουήτες· ήταν η εποχή του ανταγωνισμού των Εκκλησιών και οι Πολωνοί δεν είδαν με καλό μάτι την μετάβαση δύο μορφωμένων Ρωμιών ιερομόναχων στην καρδιά της Ρωσίας. Οι αδελφοί Λειχούδη έζησαν στην αιχμαλωσία για μεγάλο διάστημα.

Για καλή τους τύχη είχαν θείο τον ιατρό Ιάκωβο Πυλαρινό, ο οποίος θεράπευσε τον Πολωνό βασιλιά Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι που ήταν ετοιμοθάνατος. Έτσι ζήτησε ως χάρη την απελευθέρωσή τους, πράγμα που έγινε.

Συνεχίζοντας προς τα βόρεια, με έλκηθρα, άμαξες, βάρκες και με μεγάλη ταλαιπωρία, έφθασαν στη Μόσχα στις 6 Μαρτίου του 1685, με το παλαιό ημερολόγιο. Μετά την τόση περιπέτεια, στο σταθμό προορισμού τούς περίμεναν με τιμές – στην ένθερμη υποδοχή ο Πατριάρχης Μόσχας Ιωσήφ και οι τσάροι Ιωάννης Ε’, Πέτρος Α’ και Σοφία.

Οι αδερφοί Λειχούδη έλαβαν πολύτιμα δώρα και ξεκούρασαν τα πολύπαθα σώματά τους, για να ξαναρχίσουν έναν καινούργιο αγώνα – αυτή τη φορά πνευματικό.

Σειρά είχε η δοκιμασία τους από τους Ρώσους, οι οποίοι θέλοντας να διαπιστώσουν τη θεολογική τους επάρκεια, τους έβαλαν σε δημόσιες θεολογικές έριδες με σημαντικά ονόματα των Πολωνών Ιησουιτών. Οι ιερομόναχοι, ως ελληνόφωνοι και απόγονοι της πνευματικής παράδοσης του Βυζαντίου, πολύ γρήγορα και εύκολα αντέκρουσαν όλες τις θέσεις των Ιησουιτών και βγήκαν νικητές.

Και επιτέλους! Αμέσως μετά ήρθε η ίδρυση του πρώτου ρωσικού πανεπιστημίου, της «Σλαβο-Γραικο-Λατινικής Ακαδημίας».

Εκεί οι Ρώσοι διδάσκονταν τα ελληνικά γράμματα και τη λατινική. Μάλιστα, εκεί διδάχθηκε η ζωντανή μορφή της ελληνικής γλώσσας της εποχής, με έντονες επιδράσεις της κεφαλονίτικης διαλέκτου – οι μαθητές μάθαιναν να συμφωνούν με το «ναΐσκε» που και σήμερα είναι το κεφαλονίτικο «ναι». Η ίδια λέξη πέρασε ως το ελληνικό «ναι» στα πρώτα ρωσο-ελληνικά λεξικά της εποχής.

Ο κορμός των μαθημάτων της Ακαδημίας περιλάμβανε, μεταξύ: Αρχαία Ελληνικά, Ελληνική Ποιητική, Επιστολογραφία, Λατινικά και την κατά τον Αριστοτέλη Λογική. Μαθητές ήταν γόνοι αριστοκρατικών οικογενειών (βογιάρων), άποροι νέοι, καθώς και υποψήφιοι κληρικοί. Την ίδια περίοδο οι αδερφοί Λειχούδη δίδασκαν στη Μονή Θεοφανίων της Μόσχας.

Όμως η κατάσταση στα εκκλησιαστικά πράγματα της Ρωσίας άλλαζε, καθώς οι Ιησουΐτες στο μεταξύ απέκτησαν Ρώσους υποστηρικτές και κέρδιζαν έδαφος. Οι Ρωμιοί έπεσαν σε δυσμένεια, με συνέπεια να εκδιωχθούν από την Ακαδημία με εντολή του Μεγάλου Πέτρου.

Εξορίστηκαν στην πόλη Κοστρομά του Βόλγα. Από εκεί τους έστειλαν στο Μεγάλο Νόβγκοροντ, όπου η προφορική παράδοση τους θέλει να έχουν ιδρύσει 30 ελληνικά σχολεία.

Οι δύο εξόριστοι επέστρεψαν τελικά στη Μόσχα σε πολύ μεγάλη ηλικία. Το 1717 ο Ιωαννίκιος πέθανε έχοντας φτάσει τα 84 έτη. Ο Σωφρόνιος –έχοντας μείνει μόνος– αφιέρωσε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στη μετάφραση, ενώ τοποθετήθηκε ξανά στη διεύθυνση της Ακαδημίας.

Το έργο του θεωρείται σημαντικό, και ιδίως η διόρθωση της σλαβικής μετάφρασης της Βίβλου. Άλλο σημαντικό έργο του είναι η μετάφραση της Γενικής Γεωγραφίας του Μπερνάντους Βαρένιους από τα λατινικά στα ρωσικά, ένα κείμενο που αποτελεί το πρώτο δείγμα ρωσικής γλώσσας στη σημερινή της μορφή.

Προς το τέλος της ζωής του εξελέγη ηγούμενος Μονής Σολότσιν και πέθανε το 1730. Τη θέση του στην Ακαδημία διαδέχθηκε κατόπιν επιθυμίας του ιδίου ένας άλλος Έλληνας, ο Αθανάσιος Σκιαδάς.

Οι αδερφοί Λειχούδη θεωρούνται αναμφισβήτητα οι ιδρυτές της ανώτατης εκπαίδευσης στη Ρωσία,  δάσκαλοι μιας ολόκληρης γενιάς Ρώσων επιστημόνων, των πρώτων, από τους οποίους αρκετοί διετέλεσαν πρόεδροι και καθηγητές στην Ακαδημία.

Εκατοντάδες χειρόγραφά τους σώζονται σε βιβλιοθήκες της Ελλάδας, Ιταλίας, Ρωσίας, Ουκρανίας και Δανίας. Τα έργα τους είναι πάρα πολλά και έφεραν πάντα την υπογραφή: Αυτάδελφοι Ιωαννίκος και Σωφρόνιος Λειχούδης εκ της περιφήμου νήσου της Κεφαλληνίας.

Το 2007 άγαλμα των αδελφών Λειχούδη τοποθετήθηκε πανηγυρικά μπροστά από τον Ιερό Ναό Θεοφανίων, σε απόσταση 200 μέτρα από την Κόκκινη Πλατεία, κατόπιν συνεννόησης του τότε Έλληνα πρωθυπουργού Κώστα Καραμανλή με τον Πατριάρχη Μόσχας και Πάσης Ρωσίας Αλέξιο και με τον δήμαρχο της Μόσχας Λουζκόφ.

Η επιγραφή είναι στα ρωσικά και στα ελληνικά γράφει:

Στους Έλληνες διαφωτιστές αδελφούς Ιωαννίκιο και Σωφρόνιο Λειχούδη.
Προσφορά της Ελληνικής Κυβέρνησης στην πόλη της Μόσχας. Ανηγέρθη εν έτει 2007.

Σπάρτακος Τανασίδης

¥

---

Πηγές

• Δημητρακόπουλος, Oρθόδοξος Eλλάς. Ήτοι περί Eλλήνων των γραψάντων κατά Λατίνων και περί των συγγραμμάτων αυτών, εκδ. Μέτζγκερ και Βίττιγ, 1872.
• Γ. Ν. Βλαχάκης, Θ. Νικολαΐδης, Βυζάντιο – Βενετία – Νεώτερος Ελληνισμός. Μια περιπλάνηση στον κόσμο της ελληνικής επιστημονικής σκέψης, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, 2004.
• Κ. Σάθας, Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων από της καταλύσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι της Ελληνικής Εθνεγερσίας 1453-1821, εκδ. Κουλτούρα, 1990.
• Αδελφοί Λειχούδη, από την Κεφαλονιά στην Κόκκινη Πλατεία [link].