Το τελευταίο βίαιο επεισόδιο σε ένα δεκαετές ολοκαύτωμα που είχε στο στόχαστρο (και) τους χριστιανούς της Μικρασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης ήταν η Σύμβαση και η Συνθήκη της Λοζάνης. Η υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία βάσει του θρησκεύματος δεν είχε προηγούμενο.
Μια από τις λιγότερο γνωστές σελίδες του βίαιου ξεριζωμού μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή είναι η προσφυγιά των Καππαδοκών από τα βάθη της Μικράς Ασίας – στην πλειοψηφία τους τουρκόφωνοι μετά τη διείσδυση των Τούρκων και την οριστική κατάληψη της Καππαδοκίας.
Αυτοί οι πληθυσμοί είχαν την τύχη να μη υποστούν τη μαζική, κτηνώδη βία που δοκίμασαν οι Έλληνες σε άλλες περιοχές, όμως με την υποχρεωτική ανταλλαγή γνώρισαν το σπαραγμό της αποκοπής από τον γενέθλιο τόπο. Η ειδοποίηση για την αναχώρηση από τις αρμόδιες Επιτροπές Ανταλλαγής, με καταληκτική προθεσμία του καλοκαίρι του 1924, έπεσε σαν κεραυνός καθώς ζούσαν σε ανεκτές συνθήκες ειρηνικής ζωής.
Σύμφωνα με το νομικό πλαίσιο, οι ανταλλάξιμοι είχαν το δικαίωμα κατά την αναχώρησή τους να συναποκομίσουν όλη την κινητή περιουσία τους, δυνατότητα ωστόσο η οποία ακυρωνόταν στην πράξη από την οδυνηρή συνέχεια που ακολουθούσε στην πολυήμερη πορεία σε ένα αβέβαιο μέλλον. Μέσα στα αντικείμενα που επέλεξαν να πάρουν διασχίζοντας την αχανή κεντρική Ασία, εκτεθειμένοι και απροστάτευτοι, ήταν ιερά κειμήλια.
Από το Προκόπιο της Καππαδοκίας στο Νέο Προκόπιο της Εύβοιας
Ο ξεριζωμός από το Προκόπι(ο) της Καππαδοκίας και το Νέο Προκόπι(ο) Εύβοιας που από Αχμέτ Αγά έγινε πατρίδα είναι μια ξεχωριστή ιστορία που έχει στο επίκεντρο της ένα πολύ δημοφιλές προσκύνημα στην Ελλάδα.
Το Προκόπιο της Καππαδοκίας απείχε 60 χιλιόμετρα από την Καισάρεια. Το κατοικούσαν 10.000 Τούρκοι και 4.000 Έλληνες και είχε τέσσερις εκκλησίες με πιο ευρύχωρη, περικαλλή και μεγαλοπρεπή αυτή του Οσίου Ιωάννη Ρώσου, στη συνοικία όπου ήταν το παλαιό νεκροταφείο και ο τάφος του. Αρχιμάστορας ήταν ο Χαράλαμπος Χατζησάββας από την Τραπεζούντα και τον αγιασμό τέλεσε ο μητροπολίτης Καισαρείας.
Οι Έλληνες έφυγαν στις 22 Σεπτεμβρίου 1924 και έπειτα από πορεία τριών ημερών έφθασαν στο σταθμό του Ουλάκισλα και από εκεί με αμαξοστοιχία στο λιμάνι της Μερσίνας. Μπήκαν στα ατμόπλοια «Παντελής» και «Βασίλειος Δεστούνης» και αποβιβάστηκαν μετά από πέντε ημέρες στον Πειραιά.
Επόμενος σταθμός η Σκύρος και μετά η Χαλκίδα. Μαζί είχαν και το σκήνωμα του Οσίου Ιωάννη Ρώσου, το οποίο οι Τούρκοι είχαν προσπαθήσει να κάψουν το 1832.
Στο λιμάνι της Χαλκίδας έγινε η μετακομιδή του σκηνώματος παρουσία του τότε μητροπολίτη Χαλκίδος Γρηγορίου και των Αρχών της πόλης.
Στο Αχμέτ Αγά (μετέπειτα Νέο Προκόπι) οι Προκοπιείς έφτασαν στις 11 Απριλίου 1925 – ήταν ένα χωριό με 60 έως 70 οικογένειες κολίγων. Μέχρι το 1928 οι κάτοικοι από 308 είχαν γίνει 857· οι Έλληνες της Καππαδοκίας έφεραν την ταπητουργία, ενώ ήταν και πολύ καλοί ξυλουργοί και πετράδες. Επίσης οι γεωργοί εφάρμοσαν νέες μεθόδους καλλιεργειών. Το χωριό μετονομάστηκε σε Νέο Προκόπι το 1927.
Το προσκύνημα του Οσίου Ιωάννη του Ρώσου
Ο Όσιος Ιωάννης ήταν γνωστός σε όλη την Καππαδοκία, το Ικόνιο, την Άγκυρα, όχι μόνο μεταξύ των χριστιανών, αλλά και μεταξύ των Οθωμανών, ως «κουλέ Γιουβάν», δηλαδή ο αιχμάλωτος Ιωάννης. Όλοι έπαιρναν ως ευλογία λάδι από το καντήλι του αγίου, αγιασμό, βαμβάκι από το ιερό του λείψανο, φορούσαν ακόμα το σκούφο του και τη ζώνη του.
Στην Ελλάδα, οι πρόσφυγες αρχικά εναπόθεσαν το σκήνωμα στο ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, όπου παρέμεινε ως τις 27 Μαΐου 1951. Ο νέος ναός που αφιερώθηκε σε εκείνον εγκαινιάστηκε την Κυριακή 21 Σεπτεμβρίου 1969 – έτσι, την τελευταία Κυριακή κάθε Σεπτέμβρη τελείται ακόμα μία πανήγυρη. Η μνήμη του Οσίου Ιωάννη τιμάται στις 27 Μαΐου.
Στην ασημένια λάρνακα όπου φυλάσσεται το σκήνωμα (απουσιάζει το δεξί του χέρι, το οποίο βρίσκεται στη Μονή του Αγίου Παντελεήμονος στο Άγιον Όρος), υπάρχουν ανάγλυφες παραστάσεις από τη ζωή και τα θαύματα του οσίου.
Ακόμα, στο ναό φυλάσσονται εικόνες που μεταφέρθηκαν από πρόσφυγες. Μία από αυτές είναι η αρχαιότερη εικόνα του Οσίου Ιωάννου του Ρώσου, που προσδιορίζεται χρονικά γύρω στο 1790 και αποτελεί αγιογραφία μεταβυζαντινής τέχνης. Σε αυτήν εικονίζεται ο Άγιος σε νεαρή ηλικία.
Εκκλησιαστικά και άλλα κειμήλια φιλοξενούνται στο Μουσείο Μικρασιατικού Πολιτισμού Προκοπίου Εύβοιας.
