Πόση αλήθεια αλλά και πληροφορίες για τις αλησμόνητες πατρίδες κρύβονται στα βιβλία που γράφτηκαν τον 20ό αιώνα, λίγες δεκαετίες μετά τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής! Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση του βιβλίου Οράματα και μνήμες από την Αργυρούπολη που έγραψε ο δικηγόρος και συγγραφέας Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος. Γεννημένος στην Αργυρούπολη του Πόντου, το 1912, ο Παπαδόπουλος αποτύπωσε σ’ αυτό το βιβλίο του πολλά από εκείνα που θυμόταν για την ιδιαίτερη πατρίδα του.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει σ’ έναν τύπο τον Παναγιώτη, έναν δίμετρο άνδρα που βίωσε μια απίστευτη ερωτική απογοήτευση και έκτοτε «το ΄χασε». Έγινε κάτι σαν «ο τρελός του χωριού» μέχρι που έκλεισε τα μάτια του. Άλλαξε και η συμπεριφορά του προς τις γυναίκες. Όπως άλλαξε και το όνομά του: ο Πούλον της Αργυρούπολης…
≈
Με δύο μέτρα ανάστημα ο Παναγιώτης (το βαπτιστικό του όνομα) τρελλά ερωτευμένος με μια κοπέλλα, ξενητεύθηκε, κατά την συνήθειαν του τόπου, να κερδίση μερικά ρούβλια και να γυρίση στην πατρίδα να παντρευθή. Στον δρόμον της επιστροφής, εκεί κατά την Ζύγαναν τούρθε κατακούτελα ο κεραυνός. Η καλή του πανδρεύθηκε άλλον και έφυγε μαζύ του από το χωριό.
Σαν έφθασε στην Αργυρούπολη ήταν να τον κλαις. Κουρέλια τα ρούχα του, δίχως παπούτσια, βρώμικος, πεινασμένος και τρελλός, ρίχθηκε μέσα στην πλατεία.
Είναι άγνωστον ποιος πρώτα ονόμασε Πούλον το δυστυχισμένο αυτό πλάσμα που από τότε και μέχρι τον θάνατόν του το 1907, δεν έφυγε από την Αργυρούπολιν.
Άκακος, αμίλητος, θρησκομανής, αγέρωχος, με σκυμμένο το κεφάλι πάνω από το θεόρατό του ανάστημα, ρυπαρός και ασκητικός, αντιπαρήρχετο όλους και όλα σαν να ήσαν ανύπαρκτα και εκυριάρχει αυτός· μέσα εις τον κόσμον τον ιδικόν του, με τα χείλη να ψιθυρίζουν διαρκώς, τις οίδε, οποία διανοήματα του σκοτισμένου του πνεύματος.
«Μώσε Πούλο» και «εγέντσ αμόν τον Πούλον» ήταν φράσεις συνηθισμένες στην Αργυρούπολη. Έγινεν ο δυστυχής άνθρωπος, προτύπου ρυπαρότητος, κουταμάρας και αφροντισιάς. Ως τόσο, αυτά του τα εξωτερικά σουσούμια δεν ήταν ο Πούλον. Η ταραγμένη του διάνοια με ωρισμένα πηγαία του προσόντα του εχάρησαν καταπληκτική εσωτερική ζωή.
Ασκητικός σαν τον κυνικό φιλόσοφο Διογένη, έξυπνος και αρκετά διαβασμένος, ιδίως στα θρησκευτικά, είχε μια παρρησία που την έτρεμαν όλοι. Δεν χάριζε κάστανα σε κανένα.
Η ελευθεροστομία του έφθασε και μέχρι του Αρχιερέα. Όλοι εθαύμαζαν την ετοιμότητα με την οποίαν απεστόμωνε εκείνον που τολμούσε να τον πειράξει.
Κανένα δεν εκολάκευε, ποτέ δεν έκαμε τεμενάδες και υποκλήσεις. Ζούσε βέβαια από την φιλανθρωπίαν των Αργυρουπολιτών, μα κανείς δεν τον είδε ποτέ να απλώνη το χέρι του για ελεημοσύνη –«Δος το χρέος’ ι-ς» ήταν η συνηθισμένη του φράσις και είχε τρεις κατηγορίας χρεωστών του τού ενός, των δύο και των πέντε γροσίων.
Όταν κανένας πελάτης του δυσφορούσε για το επιτακτικόν ύφος του, εσυνηθίζε να λέει «ολόεν Καν αν κ’ επορεί να τερή είναν Πούλον άλλο ντο ζει».
Καλόκαρδος, ταπεινός ο Πούλον ηγαπάτο από όλους, ακόμη και από τους Τούρκους και τους Αρμενίους της Αργυρουπόλεως.
Τους τελευταίους δεν εχώνευε σαν να είχε παλαιούς λογαριασμούς μαζύ τους. Δεν εδέχετο τρόφιμα από τα χέρια τους, τους ωνόμαζε «Κιασκήλ» μιαρούς και ακάθαρτους, πιθανώς λόγω της θρησκευτικής αιρέσεως, η οποία τους εχώριζεν από την Ορθοδοξίαν.
Με τους Τούρκους παρά την θρησκευτικήν αντίθεσιν (άπιστους τους έλεγε) είχε συχνά μικρές αψιμαχίες σε θρησκευτικές συζητήσεις· τους εκάκιζε για την πολυγαμίαν, το Ραμαζάνι, την περιτομήν και την σκυλοφιλίαν των. Καθ’ όλον τον μήνα του Ραμαζανιού οι πρόκριτοι Μουσουλμάνοι επιδεικτικώς αγόραζαν καρβέλια ψωμί από τον φούρνον της πλατείας στην αγορά, και σε μεγάλα κομμάτια έριχναν στα αδέσποτα σκυλιά της πόλεως που ήσαν πολλά, αφού κανένας δεν μπορούσε να τα πειράξη, διά τον φόβον των Τούρκων.
Κάποτε οι Μπέηδες προσέφεραν του Πούλου χρυσήν λίραν αν έπαιρνε μεζέ από κρέας κουρπανιού σε Μπαϊράμι. Απέκρουσε την πρόταση με βδελυγμία λέγοντάς τους κατά πρόσωπον. «Νιά Σαμούν σεκερή νιά Αραπούν γιουζίν (να μου λείψη η ζάχαρη της Δαμασκού, αρκεί να μη βλέπω το πρόσωπο του Αράπη).
Ενθυμούμαι την πρωτόγονη χτισμένη καλυβούλα του, πολύ κοντά στο πατρικό μου σπήτι, στην όχθη ενός ξερού χειμάρρου. Μόλις και χωρούσε μέσα ξαπλωμένος. Κανένα έπιπλο· βρώμικο και κουρελιασμένο πάπλωμα, όμοιο μαξιλάρι, ένας μαστραπάς και ο ξύλινος «Πεκιάς» που ήταν το κρεββάτι του. Δεν παρεπονείτο ποτέ για το τρομερό κρύο του χειμώνα, για το σκοτάδι της καλύβας του, που δεν είδε ποτέ φως από λυχνάρι, και είχε καύχημα την απλυσία, την ασκητική ζωή και το αγέρωχο ύφος του.
Ήτο περιβόητος μισογύνης, ο ιδιόρρυθμος εκείνος άνθρωπος.
Το πάθημα της νεότητός του που στάθηκεν η αιτία της θολούρας του μυαλού του, του αφήκε κατάλοιπον μίαν απέχθειαν προς το γυναικείο φύλο, απερίγραπτη. Δεν εκύτταξε ποτέ γυναίκα στο πρόσωπο, δεν εδέχετο τίποτε από χέρι γυναίκας· σαν του πήγαιναν φαγί στην καλύβα, χωρίς να τες ατενίζη έλεγε ψυχρά να το αφήσουν και να φύγουν. Έπαιρνε έπειτα το φαγί, έτρωγε και έπλυνε το σκεύος ση «χαλπαχτζή το πεγάδ». Η βρύση βρίσκοταν στην άλλην όχθην του χειμάρρου, αντίκρυ στην καλύβα του.
Συχαίνονταν τες γυναίκες που πήγαιναν στο χαμάμι. «Πάγνε να χάννε τα μουρταρλούκια τουν» έλεγεν, αυτός που είχε λατρεία του την ρυπαρότητα.
Στην εκκλησία σαν υπήρχε συνωστιμός και γυναίκες μαζωμένες δεν του έδιναν δρόμον να περάση και για να τες διαλύση, τες έσπρωχνε με την καμπουριασμένη πλάτη και αγριωπά άνοιγε δρόμον για να φθάση στον Τέμπλο να ανάψη τες λαμπάδες του.
Γίνοταν εκτός εαυτού, όταν έβλεπε γυναίκα στην αγορά· έτρεχεν εύρισκε τον άνδρα της για να του πη «ντο στεκς, δέβα άλλαξον τα λώματας (ρούχα σου) με τη γαρής-ις».
Πονόψυχοι οι Αργυρουπολίτες υπέφεραν για την κατάντια του καλού ανθρώπου, που ήταν κατά τα άλλα ένας γερός γίγας άκακος και αγαπητός.
Έτσι κάποτε απεφάσισαν και με έρανο τον έστειλαν στην Πόλη, για να τον εξετάσουν ειδικοί ιατροί, και να τον εισαγάγουν στο φρενοκομείον του Μπαλουκλή.
Οι γιατροί του Νοσοκομείου απο απαντήσεις σε ερωτήσεις των δεν βρήκαν κανένα σημείον τρέλλας του Πούλωνος. Ένας μάλιστα από αυτούς απευθυνόμενος, προς τον Γ. Μουζενίδην, διαμένοντα εις Κωνσταντινούπολιν, που τον συνώδευε είπε χαρακτηριστικά «αυτός είναι πιο λογικος από μας».
Ως τόσο τον κράτησαν μια μέρα για να τον δη ο διευθυντής, που τούδωσε ένα δέρμα κατσίκας που είχε στο γραφείο του, με την εντολήν να μετρήση τες τρίχες.
Εξωργίσθη ο Πούλον, πέταξε το δέρμα στα μούτρα του γιατρού λέγοντας, εσύ με πήρες για τρελλό. Μετριούνται αυτές οι τρίχες;
Έτσι έφυγε πίσω, πεζοπορώντας και σε τρεις μήνες έφθασεν στην Αργυρούπολιν ζώντας από την ελεημοσύνην των ανθρώπων της ανατολής την οποίαν ώργωσε ολόκληρη με τα πόδια.
Όταν πέθανε ανεστατώθη η Ελληνική Κοινωνία, έκλεισε όλη η αγορά και πάνδημος έγινεν η κηδεία του.
Ο Διευθυντής του Φροντιστηρίου εξεφώνησε τον επικήδειον. Ενθυμούμαι την αρχήν του προοιμίου «Μακάριοι οι πτωχοί των πνεύματι ότι αυτών έστι η βασιλεία των Ουρανών».
Η Κοινότης έκαμε τα έξοδα της κηδείας και οι καλές κοδέσπενες της ενορίας του έκαναν τα κόλλυβα. Ο Γιάγκον τη Ναζής (ο Παλαμάς) «επλούμψεν το σινίν τα κοκκία» και έτσι έφυγεν ο Πούλον εκεί «όθεν παν’ και κ’ έρχουνταν».
Χρόνια πολλά ενθυμούμαστε τον θυμόσοφον, τον ασκητήν, τον κυνικόν, τον υπερήφανον, τον ιδιόρρυθμον πατριώτην μας.
Τα πολλά του ανέκδοτα ήλθαν και στην Ελλάδα. Οι παλαιοί δεν τον ελησμόνησαν.
Κων. Α. Παπαδόπουλος
