Αν τύχει και περπατάτε στο κέντρο της Θεσσαλονίκης επί της Εγνατίας οδού και κατευθύνεστε προς τα Πανεπιστήμια, κάντε μια στάση για να παρατηρήσετε έναν βυζαντινό ναό αλλιώτικο από τους άλλους. Δυόμισι μέτρα σχεδόν κάτω από το ύψος της οδού Εγνατίας, ο Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρος με τον χαρακτηριστικό γερμένο τρούλο, μοιάζει να μας χαιρετάει από την καρδιά της πολύβουης βυζαντινής συμπρωτεύουσας.
Ο μικρός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στη συμβολή των οδών Εγνατίας και Παλαιών Πατρών Γερμανού, ο «Σωτηράκης» όπως τον αποκαλούν με τρυφερότητα οι Θεσσαλονικείς, είναι ένα από τα 15 βυζαντινά μνημεία της προσφυγομάνας Θεσσαλονίκης που εντάχθηκαν στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Το ναΰδριο, λόγω του μικρού του μεγέθους αλλά και επειδή βρισκόταν στον περίβολο ιδιωτικής κατοικίας, γλίτωσε από τη βεβήλωση της μετατροπής του σε τζαμί, όπως δυστυχώς συνέβη με πολλούς ναούς-βυζαντινά αρχιτεκτονικά κομψοτεχνήματα της Θεσσαλονίκης, που είχαν την ατυχία να μετατραπούν.
Ο μικρός ναός είναι μονόχωρος και ανήκει σε σπάνιο τύπο εγγεγραμμένου τετράκογχου, με ψηλό τρούλο στον οποίο ανοίγονται οχτώ μονόλοβα τοξωτά παράθυρα. Η απουσία εσωτερικών στηριγμάτων δημιουργεί την εντύπωση πως ο θόλος αιωρείται πάνω από τα κεφάλια των πιστών.
Στην πραγματικότητα ο θόλος στηρίζεται σε τέσσερα τόξα στο μέτωπο των κογχών. Στην βορειοανατολική γωνία ανοίγεται στο βάθος του τοιχώματος η μικρή κόγχη της Προθέσεως.1 Αν κανείς έχει την τύχη να βρεθεί στο εσωτερικό του την παραμονή της μεγάλης εορτής της Μεταμορφώσεως, και βρεθεί στο πρώτο στασίδι, θα απολαύσει τη μοναδική εμπειρία της Παννυχίδος σε έναν τόσο μικρό ναό που ακόμα και η προετοιμασία στην Προσκομιδή γίνεται σε απόσταση αναπνοής από το εκκλησίασμα.
Στον μεγάλο σεισμό της Θεσσαλονίκης, το 1978, ο ναός κινδύνεψε να καταρρεύσει. Ήταν το πιο «πληγωμένο» από το σεισμό μνημείο της πόλης.
Οι εργασίες συντήρησης και στερέωσης του πολύτιμου βυζαντινού μνημείου ξεκίνησαν άμεσα, και μάλιστα με τις μελέτες που έγιναν για την αποκατάσταση εκ βάθρων του ναού, αναδείχθηκαν νέα στοιχεία για την ιστορία του.
Στον περίβολό του, καθώς και στο εσωτερικό του κυρίως ναού αλλά και στον νάρθηκα βρέθηκαν τάφοι που αποτελούσαν ένα μικρό κοιμητήριο το οποίο χρονολογούνταν από τον 14ο αι. Το στοιχείο αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως ο ναός ήταν κοιμητηριακός. Επίσης βρέθηκε και πληθώρα αγγείων, προϊόντα εργαστηρίων της Θεσσαλονίκης που χρονολογικά και τυπολογικά ανάγονται στην παλαιολόγεια περίοδο. Ο σημερινός νάρθηκας αντικατέστησε τον παλιότερο και χρονολογείται από το 1936.
Οι ερευνητικές εργασίες που έγιναν με την «ευκαιρία» της αναστήλωσης του μνημείου μετά τον μεγάλο σεισμό, έφεραν στο φως τοιχογραφίες που ήταν κρυμμένες από την αιθάλη των κεριών. Εκτός από αυτές που στόλιζαν την επιφάνεια του τρούλου, ανακαλύφθηκαν σπαράγματα στους τοίχους του ναού που απεικόνιζαν παράσταση μοναχού σκεπασμένου με μοναχική κουκούλα ο οποίος κρατούσε ενεπίγραφο ειλητάριο.
Το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού περιείχε παραστάσεις της Ανάληψης, της Θείας Λειτουργίας με απεικόνιση του Χριστού σε Δόξα, παράσταση των Προφητών, των Αρχαγγέλων, παράσταση του Αγίου Γρηγορίου και του Αγίου Νικολάου (είναι πιθανόν οι απεικονίσεις των άλλων κορυφαίων ιεραρχών Μεγάλου Βασιλείου και Ιωάννη του Χρυσόστομου να έχουν καταστραφεί), του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού και των Αποστόλων.
Κατά την αποκατάσταση του τρούλου βρέθηκε νόμισμα τοποθετημένο κατά το χτίσιμό του, που ανήκε στην χρονολογική περίοδο των μέσων του 14ου αι. Αυτό το στοιχείο είναι ενδεικτικό για την χρονολόγηση του ναού που ανάγεται γύρω στο 1350. Αυτής της περιόδου (1350-1370) εξάλλου είναι και οι υπέροχες αγιογραφίες που στολίζουν εσωτερικά τον ναό, φιλοτεχνημένες από τοπικά εργαστήρια, οι οποίες αναδεικνύουν με τον καλύτερο τρόπο την καλλιτεχνική δημιουργία της Θεσσαλονίκης εκείνης της περιόδου!
Ανάμεσα στα στοιχεία που ανέδειξε η έρευνα ήταν και η αρχική θέση της Αγίας Τράπεζας καθώς επίσης και μια μολύβδινη λειψανοθήκη – εγκαίνιο2 του ναού.
Πάνω στη λειψανοθήκη υπήρχαν δυο εγχάρακτες επιγραφές οι οποίες φανέρωναν πως ο ναός ήταν αφιερωμένος στη Θεοτόκο!
Έτσι, οι μέχρι τότε απόψεις που ταύτιζαν το ναΰδριο με το μονύδριο του Σωτήρος του κυρ Κύρου το οποίο αναφέρεται σε χρυσόβουλο του 1364 του αυτοκράτορα Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγου στη Μονή Βατοπεδίου, ανατράπηκαν!
Είτε ο μικρός ναός στο κέντρο της Θεσσαλονίκης είναι αφιερωμένος στον Θεάνθρωπο Χριστό, είτε στην Υπεραγία Μητέρα Του Κυρία Θεοτόκο, στη συλλογική μνήμη των Θεσσαλονικέων είναι ο «Σωτηράκης» τους. Ένα τοπόσημο υψηλής καλλιτεχνικής αξίας, που συνδέει τη σύγχρονη Θεσσαλονίκη με το ένδοξο βυζαντινό παρελθόν της και ευλογεί κάθε διαβάτη που με ευλάβεια κάνει τον σταυρό του όταν περνάει από δίπλα του.
Αλεξία Ιωαννίδου
