Στην ποντιακή παράδοση η θέση της γυναίκας ήταν συγκριτικά με άλλες ελληνικές κοινότητες σε υψηλό επίπεδο και αυτό αποδεικνύεται μεταξύ άλλων από την Εκπαίδευση. Βέβαια στην επαρχία του Πόντου η γυναίκα ήταν επιβαρυμένη με τις δουλειές του σπιτιού, τις δουλειές στα χωράφια, στα ζώα και στη φροντίδα των παιδιών, ενώ ο Πόντιος άντρας απολάμβανε μια ιδιότυπη «ανατολίτικη» ραστώνη.
Οι Ποντίες «όνεμαν ΄κι εψεύτιζαν»! Η αξία τους ήταν αναμφισβήτητη και αυτή η αξιοσύνη τους, τις συνόδεψε και στα ύστερα χρόνια, όταν στην δεκαετία του ’60-70 κυκλοφόρησε το χιουμοριστικό «πάρε Πόντια γυναίκα και ursus τρακτέρ» (αντέχουν στην σκληρή εργασία).
Άλλωστε όσοι από εμάς είμαστε παιδιά Ποντίων μανάδων, έχουμε προσωπική πείρα για το τι εστί Πόντια μάνα – η μάνα εν βράχος, η μάνα εν ρασίν (ρασίν= βουνό) λέει το ποντιακό άσμα!
Οι Πόντιοι έδιναν βαρύνουσα σημασία σε ό,τι αφορούσε την εκπαίδευση των παιδιών τους, και αυτό ίσχυε και για τα δύο φύλα. Οι θυγατέρες των Ποντίων έπρεπε να μορφωθούν. Το επίπεδο μόρφωσης βέβαια βρισκόταν σε άμεση εξάρτηση με την κοινωνική στάθμη των οικογενειών. Έτσι σε μια αγροτική οικογένεια της επαρχίας του Πόντου τα κορίτσια πήγαιναν μέχρι τις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου, ενώ τα αγόρια έβγαζαν το δημοτικό. Όμως στις αστικές οικογένειες τα κορίτσια φοιτούσαν στα Παρθεναγωγεία και λάμβαναν υψηλή για την εποχή μόρφωση.
Το Παρθεναγωγείο της Τραπεζούντας ιδρύθηκε, βάσει του κανονισμού του, το έτος 1846. Ήταν το πρώτο σχολείο θηλέων! Σύμφωνα με την καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ Παρυσάτιδα Παπαδοπούλου-Συμεωνίδου, είχε έξι τάξεις και προκαταρκτική, ενώ διατηρούσε και δύο παραρτήματα στις ενορίες Δαφνούντας και Εξωτείχων με λιγότερες τάξεις.
Σύμφωνα με την καθηγήτρια Ιστορίας του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου, η δομή των Δευτεροβάθμιων Παρθεναγωγείων στον Πόντο περιελάμβανε προκαταρτική τάξη, ένα είδος νηπιαγωγείου προπαρασκευαστικό για το Δημοτικό, ένα αλληλοδιδακτικό 4τάξιο σχολείο, και ένα πλήρες ελληνικό σχολείο. Το κεντρικό Παρθεναγωγείο της Τραπεζούντας αποτελούνταν το έτος 1881 από Νηπιαγωγείο, Δημοτικό ή Παιδαγωγείο, και από μια τάξη ελληνικού σχολείου. Επομένως το Παρθεναγωγείο Τραπεζούντας στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, αποτελούνταν από τρεις συνδιδακτικές τάξεις και μια τάξη ελληνικού σχολείου. Δίδασκαν τρεις δασκάλες και ένας δάσκαλος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας.
Το έτος 1897 κατά την εφημερίδα Εκκλησιαστική Αλήθεια, όταν ο ελληνικός πληθυσμός της Τραπεζούντας αριθμούσε 12.000 άτομα, στο κεντρικό Παρθεναγωγείο της πόλης φοιτούσαν 350 μαθήτριες, ενώ κατά τον Παπαμιχαλόπουλο το 1896 συνολικά οι μαθήτριες του Παρθεναγωγείου (συμπεριλαμβανομένων και των σχολείων Δαφνούντος και Εξωτείχων) έφταναν τις 576. Ήταν φανερό ότι σε μια εποχή που η εκπαίδευση των κοριτσιών θεωρούνταν πολυτέλεια οι ελληνικές οικογένειες του Πόντου φρόντιζαν για τη μόρφωση των θυγατέρων τους!
Όπως παρατηρεί η Παρύσατις Παπαδοπούλου-Συμεωνίδου, το Παρθεναγωγείο, το Φροντιστήριο και η Αδελφότης Κυριών Μέριμνα συνδέονταν μεταξύ τους με ένα γεωμετρικό τρόπο. Και τα τρία κτήρια χωροταξικά βρισκόντουσαν στις γωνίες ενός φανταστικού τριγώνου, με το κτήριο του Φροντιστηρίου να βρίσκεται στην κορυφή, σε χαμηλότερο υψόμετρο (αφού ήταν πλησιέστερο στην θάλασσα) και τα κτήρια του Παρθεναγωγείου και της Μέριμνας στην βάση του τριγώνου, σε ψηλότερο σημείο έτσι ώστε το επίπεδο του ισογείου τους να βρίσκεται στο επίπεδο των άνω ορόφων του Φροντιστηρίου.
Η τοποθεσία του αρχικού κτηρίου του Παρθεναγωγείου Τραπεζούντας αγνοείται.
Το κτήριο που γνωρίζουμε και από το οποίο έχουν διασωθεί φωτογραφίες είναι από την μετεγκατάσταση του σχολείου το έτος 1859. Δεν ήταν τυχαίο πως και οι τρεις δομές που είχαν σχέση με την εκπαίδευση των ελληνοπαίδων είχαν την έδρα τους στην ενορία της μητρόπολης Τραπεζούντας, πλησίον του μητροπολιτικού ναού του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης. Η Εκκλησία είχε αγκαλιάσει την Εκπαίδευση στον Πόντο και είχε ουσιαστικό ρόλο στην λειτουργία της, που δεν εξαντλούνταν μόνο στην χρηματοδότηση αλλά ως κύριο έργο είχε την ενίσχυση της διατήρησης της ελληνορθόδοξης ταυτότητας μέσω της παιδείας.
Στις αρχές του 20ού αι., λόγω της αύξησης του αριθμού των μαθητριών ιδρύθηκαν δύο παραρτήματα του Παρθεναγωγείου. Το πρώτο παράρτημα ιδρύθηκε στη Φιλόπτωχη Αδελφότητα που στεγαζόταν στο κτήριο της Μητρόπολης (1901) και το δεύτερο παράρτημα σε κτήριο που ανεγέρθηκε με δαπάνες του ευεργέτη Κωνσταντίνου (Κωστάκης) Θεοφυλάκτου δίπλα στον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης (1908). Το καθαυτό κτήριο του Παρθεναγωγείου γειτνίαζε με το αυστριακό προξενείο ή κατ’ άλλους γαλλικό. Δυστυχώς και τα δύο αυτά κτήρια (κεντρικό Παρθεναγωγείο και προξενείο) έχουν κατεδαφιστεί δίνοντας τη θέση τους σήμερα σε ένα μεγάλο σχολικό συγκρότημα.
Το 1908, έγγραφο του Οικουμενικού Πατριαρχείου μαρτυράει την έγκριση της ίδρυσης νέου Παρθεναγωγείου στην Τραπεζούντα το οποίο επρόκειτο να συστεγάζει όλα τα παραρτήματα και να εξυπηρετεί τις αυξημένες ανάγκες –και το αυξημένο ενδιαφέρον– για την εκπαίδευση των κοριτσιών στην Τραπεζούντα. Το έτος 1914 ο τελευταίος μητροπολίτης Τραπεζούντος Χρύσανθος (Φιλιππίδης) συγκαλεί «Επιτροπή ανέγερσης του Παρθεναγωγείου» και τίθεται πρόεδρός της αφού είχε εξασφαλίσει του πόρους για την ανέγερση από δωρεές ευεργετών αλλά και απλών πολιτών. Αγοράστηκε έκταση δίπλα στη θέση του παλιού Παρθεναγωγείου, η οικεία Μουμούλωφ.
Ο Τραπεζούντιος πολιτικός μηχανικός Δημήτριος Φυλλίζης σχεδίασε ένα κτήριο-κόσμημα, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες ενός μεγάλου σύγχρονου εκπαιδευτηρίου. Δυστυχώς το σχέδιο έμεινε στα χαρτιά μόνο, καθώς τα γεγονότα της Γενοκτονίας ενέσκηψαν στην πόλη και σε όλον τον Πόντο αφήνοντας τα «μουράτεα απλέρωτα» (ανεκπλήρωτες επιθυμίες).
Το 1921 σύμφωνα με τον καθηγητή Ιστορίας και πρωτεργάτη της τεκμηρίωσης της Γενοκτονίας Κωνσταντίνο Φωτιάδη, το Παρθεναγωγείο όπως κι άλλα σχολεία της Τραπεζούντας έκλεισε με εντολή του τμήματος Παιδείας (Μουαρίφ) επειδή δεν «συμμορφώθηκαν» με το εκπαιδευτικό πρόγραμμα του υπουργείου της Άγκυρας.
Ο λόγος που προφασίστηκε η τουρκική κυβέρνηση για το κλείσιμο των σχολείων ήταν πως τάχα δεν τηρούνταν το εκπαιδευτικό πρόγραμμα, δηλαδή η διδασκαλία της τουρκικής (4 ώρες την εβδομάδα) και η διδασκαλία της Γεωγραφίας όπως και της Ιστορίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Οι νεαρές Πόντιες από την Τραπεζούντα αλλά και των γύρω περιοχών που φοιτούσαν στο Παρθεναγωγείο της πόλης, ακολούθησαν την τύχη των οικογενειών τους, άφησαν πίσω τα σπίτια και τα σχολεία τους και όσες από αυτές επέζησαν των κακουχιών ήρθαν στην Ελλάδα. Οι Πόντιοι πρόσφυγες μπορεί να ζούσαν αρχικά σε πρόχειρα καταλύματα με χωμάτινους τοίχους και λαμαρινένιες σκεπές, όμως ακόμα και πριν την ανέγερση της εκκλησίας τους στους συνοικισμούς και στα χωριά τους φρόντιζαν για την κατασκευή του σχολείου τους. Η εκπαίδευση και η μόρφωση των παιδιών τους είχε προτεραιότητα!
Οι δασκάλες των παρθεναγωγείων
Αλφαβητικός κατάλογος με τις δασκάλες του κεντρικού Παρθεναγωγείου Τραπεζούντας και των παραρτημάτων του στη Δαφνούντα και τα Εξώτειχα που υπηρέτησαν από τις αρχές του 20ού αι. έως τον ξεριζωμό*:
•Ουρανία Αθανασιάδου: 1909-1911
•Βασιλική Στ. Αλεξιάδου: 1905-1912
•Κορνηλία Ιωάν. Απέργη: 1901-1902
•Άννα Βαρλαμίδου:-
•Σοφία Δαμασκηνού: 1900-1922
•Ιφιγένεια Δ. Διονυσιάδου: 1912-1922
•Βικτωρία Παν. Ερμείδου: 1897-1902
•Ασπασία Ζήση (Διευθύντρια): 1879-1922
•Σμαράγδα Ζήση: 1901-1922
•Χρυσή Ιωάννου: 1900-1902
•Σμάρω Ι. Κυριακοπούλου: 1918-1919
•Όλγα Κωνσταντινίδου: 1902
•Ασήμω Λεονταρίδου:-
•Αικατερίνη Μεσίδου:-
•Σμαρώ Μιχαηλίδου:-
•Ευφροσύνη Μουμτζόγλου:-
•Αρετή Μπουροβήλη: 1898-1914
•Θεανώ Βασ. Παπαδάκη: 1907-1912
•Ελένη Παπαθανασίου: –
•Ζαφείρω Πεστρικλείδου – Μαυρούδη:-
•Ρόδη Πηλείδου: 1901-1921
•Όλγα Περ. Ποζάνη: 1913-1922
•Θεανώ Σ. Πολυχρονιάδη, σύζ. Εμμ. Χαιρέτη: 1919-1922
•Σεμερτζίδου: –
•Φιλομήλα Σταυρίδου ή Χατζάκη: 1910-1914
•Άννα Στεργιάδου: –
•Ελένη Σχολειάδου: 1903-1909
•Αναστασία Σωτηριάδου: 1902-1905
•Ρόδη Τερεπεΐδου: 1905-1922
Αλεξία Ιωαννίδου
*Αντώνης Παυλίδης, Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας (1900-1914) και η ιδεολογική κυριαρχία των Ελλήνων στον Πόντο, «Αρχείον Πόντου» Παράρτημα 24, Επιτροπή Ποντιακών Μελετών.
Πηγές
