Χίλιοι άρχοντες «χίλιοι προσκυνητάδες» ως λέγει επί λέξει το Ποντιακό δημοτικό τραγούδι εκ της περιφερείας Χαλδίας, απεφάσισαν εν μέσω χειμώνι να πραγματοποιήσουν ένα αρκετά μακρόν και επικίνδυνος δια την εποχήν εκείνην ταξίδι, να καταβούν εις Τραπεζούντα να υποβάλουν τα σέβη των εις τον νέον Αυτοκράτορα.
Δύο δρόμοι υπήρχον. Ο ένας διά Μεσοχαλδίου (Αρδάσσης) – Ζύγανας 120 χιλιομέτρων, που απαιτούσε πεζοπορίαν τεσσάρων ημερών. Ο άλλος διά του Αέν-Παύλου της Κρώμνης, συντομώτερος κατά πορείαν μιας τουλάχιστον ημέρας.
Οι άρχοντες επροτίμησαν το συντομώτερον αλλά και δυσκολώτερον και επικίνδυνον δρόμον, και άρχισαν την ανάβασιν.
Στον δρόμον απήντησαν ένα καλόγηρον που κατέβαινε το βουνό και ερωτούν για τον καιρό που επεκρατούσε στην κορυφή του βουνού.
-Ο καλόγηρος τους απαντά:
»Ο Κάσκαμον ελίβωσεν κι’ ο Ταύρον εχιονίεν
»και τ’ Αέν-Παύλ’ ιμ’ τα ραχά τρανόν φουρτούναν έχ’ νε.
»Αμίτε ασ’ σην Ζύγαναν, ‘ς ση Ζύγανας τον δρόμον
» Η Ζύγανα ψηλόν ραχίν κι’ ο δρόμος χαμελίαν.
Πράγματι η Ζύγανα είναι ψηλό βουνό αλλά η διάβασις είναι δυνατή και εν ώρα χειμώνος. Οι άρχοντες όμως που εγνώριζαν καλά τον τόπον και παρ’όλα ταύτα επροτίμησαν τον σύντομον, αλλ’ επικίνδυνον δρόμον του Αγίου Παύλου εθεώρησαν ως προσβολήν της αξιοπρεπείας των να ανακρούσουν πρύμναν, να γυρίσουν στον δρόμον της Ζύγανας και με μίαν ειρωνείαν αναφωνούν:
»Εις μοναχός καλόερος ραχία ‘πιδαβαίνει
»κι’ εμείς οι χίλοι άρχοντες εμείς κι’ απιδαβαίνομ’!…
Τι λογικώτερον τούτου; Ένας μοναχός καλόγηρος αντιπερά το χιονισμένο βουνό και αυτοί «χίλιοι» (ο αριθμος βεβαίως δεν είνε ακριβής αλλ’ απλώς σημαίνει πλήθος) να μη τολμούν να επιχειρήσουν την διάβασιν;
Επροχώρησαν λοιπόν. Το Ποντιακό φιλότιμο δεν επέτρεψε σε τόσους άρχοντας (στρατιωτικούς, πολιτικούς και προκρίτους) να ξαναγυρίσουν στον δρόμο που τους υπεδείκνυεν ο καλόγηρος και η λογική.
Ο καιρός εχειροτέρευε. Αγρία χιονοθύελλα εξέσπασεν.
Όσοι έζησαν εις τα ορεινά και άγρια εκείνα μέρη γνωρίζουν την απότομον αλλαγήν των μετεωρολογικών συνθηκών και ενθυμούνται ίσως πολλά δυστυχήματα που συνέβησαν εκεί.
Εις τας αποκρήμνους χαράδρας του Αεν-Παύλου και Αϊ-Κώστα έχουν ταφή από χιονοθυέλλας και χιονοστιβάδας πολλοί διαβάται. Εις την ιδιαιτέραν μου πατρίδα π.χ. την Άδυσσαν, προ ενενηκονταετίας περίπου συνέβη παρόμοιον πολύνεκρον δυστύχημα κατά την διάβασιν του Αϊ-Κώστα οπότε έκλαψε το χωριό μας δώδεκα νεκρούς εκ της χιονοθυέλλης…
Οι Άρχοντες προχωρούν. Αλλά, συνεχίζει το τραγούδι:
«Έρθεν αντάρα και χειμόν, συναργαρίν χαλάζιν…» Αποτόμως εξέσπασεν αγρία χιονοθύελλα και όλοι εκείνοι οι υπερήφανοι άρχοντες εύρον οικτρόν θάνατον εις τας κλιτείς του Αεν-Παύλου της Κρώμνης. Άλλοι εκρημνίσθησαν εις τας χαράδρας, άλλοι ετάφησαν από χιονοστιβάδας «σα ξεβορρίζα».
Έκτοτε προήλθεν η παροιμία «Ασ’ σην Ζύγαναν και ζήσον».
•Πηγή: Ποντιακή Εστία, 1953, τεύχ. 40.
•Σημ.: Έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του πρωτότυπου.
