Στο έλεος της πείνας και των επιδρομών, όπως αποδεικνύεται από τα τηλεγραφήματα που διαβιβάστηκαν κρυπτογραφημένα στην Ελλάδα, βρίσκονταν οι ελληνικοί πληθυσμοί στον Καύκασο και τον Αντικαύκασο την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1919.
Το σχέδιο εξόντωσης των χριστιανικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τη μία και η προέλαση του Κόκκινου Στρατού από την άλλη είχαν δημιουργήσει ένα τεράστιο προσφυγικό κύμα.
Έτσι, τον Ιούλιο εκείνης της χρονιάς η κυβέρνηση Βενιζέλου ενέκρινε πίστωση 20 εκατ. δρχ. για τη διάσωση και τη βαθμιαία παλιννόστηση των προσφύγων. Η διαχείριση των χρημάτων ανατέθηκε σε ειδική Επιτροπή του υπουργείου Περιθάλψεως.
Γενικός διευθυντής είχε ήδη τοποθετηθεί από τον Μάιο του ίδιου έτους ο Νίκος Καζαντζάκης, ο οποίος ανέλαβε αφενός το τιτάνιο έργο επαναπατρισμού 150.000 Ελλήνων του Πόντου, και αφετέρου την εγκατάστασή τους στη Μακεδονία και τη Θράκη.
Ο μεγάλος συγγραφέας στο αυτοβιογραφικό Αναφορά στον Γκρέκο περιγράφει την αποστολή στον Καύκασο. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου), το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο υπενθυμίζει το εξής απόσπασμα:
Tο βαπόρι ήταν γεμάτο ψυχές που ξεριζώθηκαν από τα χώματά τους και πήγαινα να τις φυτέψω στην Ελλάδα. Ανθρώποι, αλόγατα, βόδια, σκάφες, κούνιες, στρώματα, αξίνες, άγια κονίσματα, Βαγγέλια, τσάπες έφευγαν τους μπολσεβίκους και τους Κούρδους και δρόμωναν κατά τη λεύτερη Ελλάδα. […]
Η Μαύρη θάλασσα κυμμάτιζε αλαφριά σκούρα, λουλακιά και μύριζε σαν καρπούζι∙ ζερβά μας τ’ ακρόγιαλο και τα βουνά του Πόντου. Μια φορά κι έναν καιρό δικά μας∙ δεξιά αστραφτερό, απέραντο το πέλαγο. Ο Καύκασος είχε σβύσει μέσα στο φως, μα οι γέροι, με τη ράχη γυρισμένοι, κάθονταν στην πρύμνα και δεν μπορούσαν να ξεκολλήσουν τα μάτια τους από τ’ αγαπημένο ακροθάλασσο. Ο Καύκασος είχε χαθεί, φάντασμα ήταν και σκόρπισε, μα απόμεινε ασάλευτος, αβασίλευτος, βαθιά στις λαμπυρίθρες των ματιών τους. Δύσκολο πολύ η ψυχή να ξεκολλήσει από την πατρίδα. Βουνά θάλασσες, αγαπημένοι άνθρωποι, φτωχό αγαπημένο σπιτάκι. Ένα χταπόδι είναι η ψυχή του ανθρώπου κι όλα ετούτα απλοκαμοί της.
