Είναι «θύμα» βανδαλισμών και λαθρανασκαφών, αλλά κυρίως είναι θύμα της αδιαφορίας – αυτή την αδιαφορία για τη Μονή του Βαζελώνα στη Ματσούκα αναδεικνύει η τουρκική εφημερίδα Daily Sabah, σημειώνοντας ότι πρόκειται για ένα από τα πιο παλιά μοναστήρια της Ανατολίας.
Πράγματι, η ιστορική σταυροπηγιακή μονή που οι Έλληνες την αφιέρωσαν στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, και την «σφήνωσαν» μέσα σε δυσπρόσιτη θέση, όπως έκαναν με τη Σουμελά, θεωρείται η αρχαιότερη της Τραπεζούντας.
Δεν είναι λίγες οι φορές που έχουν εξαγγελθεί αναστηλωτικά έργα, ώστε να δημιουργηθεί ακόμα ένας τουριστικός πόλος στην περιοχή – το ίδιο ισχύει για τον Άγιο Γεώργιο Περιστερεώτα. Άλλωστε, τα ρεκόρ που καταγράφονται κάθε χρόνο στην αναστηλωμένη Παναγία Σουμελά έχουν καταδείξει πού στρέφεται το ενδιαφέρον στην «κοιλάδα του τουρισμού», όπως αποκαλείται η Ματσούκα.
«Ήρθαμε με ενθουσιασμό, έχοντας τη Σουμελά στο μυαλό μας, και περιμένοντας ίσως να δούμε κάτι παρόμοιο. Όμως, όπως μπορείτε να δείτε, δεν υπάρχει καν χωματόδρομος. Πιστεύω ότι αν γινόταν αναστήλωση, το μνημείο θα μπορούσε να προσελκύσει πολλούς επισκέπτες. Εμείς το είδαμε μόνο από μακριά» δήλωσε ο Ishak Emir.
Η περιοχή όπου βρίσκεται η Μονή του Βαζελώνα έχει κηρυχθεί προστατευόμενη, το κτίσμα έχει καταγραφεί ως στοιχείο πολιτιστικής κληρονομιάς που ανήκει στο υπουργείο Τουρισμού, ενώ ο περιβάλλων χώρος προστατεύεται από το υπουργείο Δασών. Μολαταύτα, όλα τα έργα που έχουν σχεδιαστεί έχουν μείνει στα χαρτιά.
«Ταλαιπωρηθήκαμε πολύ για να φτάσουμε έστω και εδώ. Πιστεύαμε ότι υπήρχε ακόμα χωματόδρομος, όμως όταν περάσαμε τον καταρράκτη ήταν αδύνατο να συνεχίσουμε. Ιδανικά θα θέλαμε να δούμε το εσωτερικό, αλλά για να είμαι ειλικρινής φοβόμαστε να ανεβούμε μέχρι εκεί. Μακάρι να μπορούσα να δω από κοντά όσα έχω δει στο ίντερνετ», ανέφερε η Zehra Emir.
Το μοναστήρι ιδρύθηκε από αναχωρητές χριστιανούς που κατευθύνθηκαν προς το εσωτερικό του Πόντου για να αποφύγουν τους διωγμούς από τους Ρωμαίους αυτοκράτορες Δέκιο και τον Βαλεριανό. Για την προέλευση του ονόματος υπάρχουν δύο εκδοχές: η πρώτη λέει ότι οφείλεται στο όρος πάνω στο οποίο χτίστηκε, και η δεύτερη ότι οφείλεται στην περιοχή από την οποία ξεκίνησε το κήρυγμά του ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, μια παραφθορά του Ζαβουλών.
Στα τέλη του 6ου αιώνα καταστράφηκε από τους Πέρσες, αλλά σε μικρή απόσταση αναγέρθηκε μεγαλύτερη και λαμπρότερη μονή, με χρήματα από το αυτοκρατορικό ταμείο και με φροντίδα του Βελισάριου, ο οποίος ήταν στρατηγός του Ιουστινιανού. Μάλιστα ο αυτοκράτορας εξέδωσε χρυσόβουλο και την ανακήρυξε βασιλική. Τη μεγαλύτερη άνθηση την γνώρισε κατά τα βυζαντινά χρόνια, καθώς προστατευόταν από τους αυτοκράτορες της Τραπεζούντας.
Στο τέλος του 17ου η Μονή του Βαζελώνα ήταν σε παρακμή και οικονομική κρίση και σώθηκε χάρη στην οικονομική υποστήριξη που έδωσαν οι τσάροι της Ρωσίας Πέτρος και Ιωάννης. Μετά τη Γενοκτονία των Ελλήνων και την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών, το 1923 εγκαταλείφθηκε. Τελευταίος έφυγε ο μοναχός Διονύσιος Αμαραντίδης, ο οποίος μετέφερε στην Ελλάδα την εικόνα του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου, η οποία βρίσκεται στη Μονή Αγίας Τριάδος στις Σέρρες.
