Η Οδησσός υπήρξε αναμφισβήτητα ένα από τα δυναμικότερα κέντρα του απόδημου Ελληνισμού, με την ομογένεια να αφήνει ανεξίτηλο το αποτύπωμά της στην οικονομική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή της πόλης. Ανάμεσα στα σημαντικότερα μνημεία αυτής της πλούσιας κληρονομιάς ξεχωρίζει το Ροδοκανάκειο Παρθεναγωγείο και Νηπιαγωγείο, ένα πρωτοπόρο εκπαιδευτικό ίδρυμα που για δεκαετίες αποτέλεσε τον πυρήνα της μόρφωσης των Ελληνίδων της Μαύρης Θάλασσας.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1870, η έλλειψη ενός εξειδικευμένου εκπαιδευτικού ιδρύματος για τα κορίτσια της ελληνικής παροικίας είχε γίνει εμφανής. Τον Δεκέμβριο του 1870, η Γενική Συνέλευση της Ελληνικής Κοινότητας εξέλεξε μια δωδεκαμελή επιτροπή επιφανών ομογενών –μεταξύ των οποίων οι Γρηγόρης Μαρασλής, Στέφανος Ράλλης, Απόστολος Παρασκευάς και ο αρχιμανδρίτης Ευστάθιος Βουλησμάς– για να μελετήσει το ζήτημα.
Παρά τις αρχικές καθυστερήσεις, η πίεση 200 ομογενών με επιστολή τους το 1871 κινητοποίησε τις διαδικασίες.
Το 1872, ο πρόεδρος της κοινότητας Θεόδωρος Ροδοκανάκης, εξασφάλισε την άδεια λειτουργίας ενός ελληνικού παρθεναγωγείου δευτέρας κατηγορίας (προγυμνασίου).
Το σχολείο άνοιξε τις πόρτες του στις 9 Νοεμβρίου 1872, λειτουργώντας υπό καθεστώς ιδιωτικού δικαίου, ενώ το 1896 τέθηκε υπό την επίσημη προστασία του Ελληνικού Βασιλείου.
Αρχικά, το Παρθεναγωγείο στεγαζόταν με ενοίκιο στην οικία του Θεόδωρου Μαυροκορδάτου. Η ραγδαία αύξηση των μαθητριών, όμως, κατέστησε επιτακτική την ανάγκη για ένα ιδιόκτητο κτήριο.
Το κόστος ανέγερσης υπολογιζόταν στο υπέρογκο για την εποχή ποσό των 50.000 ρουβλίων, τη στιγμή που το αποθεματικό της κοινότητας δεν ξεπερνούσε τα 13.000 ρούβλια.
Η λύση δόθηκε από τον ίδιο τον Θεόδωρο Ροδοκανάκη, ο οποίος ανέλαβε εξ ολοκλήρου τη δαπάνη. Σε ένδειξη τιμής, η κοινότητα ονόμασε το ίδρυμα «Ροδοκανάκειον».
Τα θεμέλια του κτηρίου τέθηκαν στις 24 Ιουλίου 1874 στον αυλόγυρο της ελληνικής εκκλησίας της Αγίας Τριάδας, με την ιστορική παρουσία της Βασίλισσας Όλγας της Ελλάδας, η οποία πραγματοποιούσε επίσκεψη στην Οδησσό.
Το κτήριο ολοκληρώθηκε σε χρόνο-ρεκόρ (Ιούλιος–Δεκέμβριος) με το τελικό κόστος να φτάνει τα 60.000 ρούβλια. Διέθετε 15 ευρύχωρες αίθουσες, εργαστήριο χειροτεχνίας και ειδικούς χώρους για το νηπιαγωγείο. Τα επίσημα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 2 Ιουνίου 1875.
Εκπαιδευτικό έργο και λειτουργία
Το Ροδοκανάκειο ήταν ένα πρότυπο εκπαιδευτήριο. Διέθετε τέσσερις τάξεις δημοτικού-γυμνασίου και τέσσερις νηπιαγωγείου. Αν και ξεκίνησε με μόλις δύο δασκάλες, την Ελένη Νικολαΐδου και την Αμαλία Σμυρνοπούλου, μέχρι το 1890 το προσωπικό του έφτασε τα 25 άτομα, στελεχωμένο από εξαιρετικούς επιστήμονες και παιδαγωγούς, αποφοίτους του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Αρσακείου.
Το πρόγραμμα σπουδών περιλάμβανε ελληνικά, ρωσικά και γαλλικά, ιστορία και γεωγραφία, θρησκευτικά και αριθμητική, εργόχειρο, ραπτική και χορό.
Όλα τα μαθήματα παραδίνονταν στην ελληνική γλώσσα, με εξαίρεση τη ρωσική γλώσσα, ιστορία και γεωγραφία που ήταν υποχρεωτικά μαθήματα βάσει της ρωσικής νομοθεσίας.
Η φοίτηση γινόταν με δίδακτρα (36 ρούβλια ετησίως), όμως υπήρχε σαφής κοινωνική μέριμνα. Οι μαθήτριες χωρίζονταν σε τέσσερις οικονομικές κατηγορίες, με τις άπορες κοπέλες να φοιτούν εντελώς δωρεάν, λαμβάνοντας παράλληλα δωρεάν βιβλία, ένδυση και σίτιση. Το σχολείο προσέλκυε μαθήτριες όχι μόνο από την Οδησσό, αλλά και από την Αζοφική και τη Βεσσαραβία. Μάλιστα, η ακτινοβολία του Ροδοκανάκειου ξεπερνούσε τα στενά γεωγραφικά όρια της περιοχής, αποτελώντας πόλο έλξης για τις ελληνικές οικογένειες ολόκληρου του Εύξεινου Πόντου και των παραλίων της Μικράς Ασίας.
Κορίτσια ποντιακής και μικρασιατικής καταγωγής, είτε από οικογένειες που είχαν ήδη μετοικήσει στη νότια Ρωσία είτε απευθείας από τα μεγάλα αστικά κέντρα της καθ’ ημάς Ανατολής, κατέφθαναν στην Οδησσό για να αποκτήσουν μια ολοκληρωμένη και υψηλού επιπέδου ελληνική παιδεία.
Από το 1898 μέχρι το 1914 φοίτησαν συνολικά 3.934 μαθήτριες, δηλαδή ετησίως 246 μαθήτριες. Η χρηματοδότησή του στηριζόταν αποκλειστικά στην Ελληνική Αγαθοεργό Κοινότητα, την Ελληνοεμπορική Σχολή, κληροδοτήματα και δίδακτρα, χωρίς καμία ρωσική κρατική επιχορήγηση.
Η σοβιετική περίοδος και η αλλαγή χρήσης
Η θύελλα της Ρωσικής Επανάστασης του 1917 άλλαξε ριζικά τη μοίρα του ιδρύματος. Με την εγκαθίδρυση του σοβιετικού καθεστώτος, όλα τα ιδιόκτητα κτήρια των ξένων κοινοτήτων εθνικοποιήθηκαν.
Μετά το 1918, το Παρθεναγωγείο μετατράπηκε στην «Εργατική Σχολή Νο. 46», όπου πλέον φοιτούσαν και αγόρια.
Η ελληνική εκπαιδευτική δραστηριότητα συνεχίστηκε υπό διάφορες μορφές μέχρι το 1936-1937, οπότε και έπαυσε οριστικά η λειτουργία του ως ελληνικό σχολείο.
Το Ροδοκανάκειο σήμερα
Σήμερα, το ιστορικό κτήριο βρίσκεται στην οδό Troitska 37 της Οδησσού. Ανήκει στο ουκρανικό κράτος και τελεί υπό τη διαχείριση των δημοτικών Αρχών της πόλης.
Αν και δεν λειτουργεί πλέον ως σχολείο, συνεχίζει να προσφέρει κοινωνικό και πολιτιστικό έργο, στεγάζοντας:
- Το Δημοτικό Νοσοκομείο Νο. 5 (Городская больница №5) της Οδησσού.
- Το Κέντρο Παιδικής και Νεανικής Δημιουργίας «Σαμοτσβέτ», κρατώντας ζωντανή τη σχέση του κτηρίου με τη νέα γενιά μέσα από καλλιτεχνικές και δημιουργικές δραστηριότητες.
Παρά τις ιστορικές περιπέτειες και την αλλαγή χρήσης, το αρχιτεκτονικό αυτό στολίδι προστατεύεται επίσημα ως διατηρητέο ιστορικό μνημείο. Στην πρόσοψή του, οι αναμνηστικές πλάκες και η ανάγλυφη ελληνική επιγραφή «ΡΟΔΟΚΑΝΑΚΕΙΟΝ» στέκονται εκεί για να θυμίζουν στους περαστικούς το μεγαλείο της ελληνικής ψυχής και την προσφορά της Ομογένειας στην παιδεία και τον πολιτισμό.
Πόπη Παπαγεωργίου
