Ανανεωμένο επανακυκλοφορεί το Λεξικό Αρχαϊστικών Φράσεων του ερευνητή- επιμελητή κειμένων Δημήτριου Τσιρόγλου με 3.300 εκφράσεις και λόγιες λέξεις που ακούγονται εδώ και αιώνες. Η γ’ έκδοση κυκλοφορεί με νέο κατά 30% υλικό καθώς εμπλουτισμένο ευρετήριο με στερεότυπες φράσεις της λατινικής, κυρίως αυτές που χρησιμοποιούνται συχνά στο ελληνικό λημματολόγιο π.χ. de facto, de Jure, ad hoc για τις οποίες υπάρχει αντίστοιχη ελληνική.
Μεγάλο του κίνητρο υπήρξε όπως ανέφερε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και τον δημοσιογράφο Θανάση Τσίγγανα, η καταγραφή και η διατήρηση αυτού του πλούτου της ελληνικής γλώσσας με σκοπό να καταλήξει ως κληροδότημα στις νέες γενιές.
«Πολλές αρχαϊστικές φράσεις που χρησιμοποιούμε στη νεοελληνική γλώσσα λησμονούνται σήμερα. Η καταγραφή στο βιβλίο επιτρέπει την εύκολη αναζήτηση και ερμηνεία τους. Ένα λεξικό, ας μην ξεχνάμε, έχει πάντα τη χρήση ενός εγχειριδίου… Ευχής έργον θα ήταν», καταλήγει, «η χρήση τους να γενικευτεί σε μια προσπάθεια να σταματήσει η αλλοίωση της φυσιογνωμίας της ελληνικής γλώσσας, όχι μόνο απ όσους διαθέτουν γλωσσική ευαισθησία αλλά κι απ όλους όσοι έχουν την τιμή να έχουν ως μητρική τους γλώσσα τη γλώσσα του πνεύματος, της τέχνης και της επιστήμης, την ελληνική».
Το Λεξικό Αρχαϊστικών Φράσεων αντέχει να συγκριθεί με τις μηχανές αναζήτησης, όπως είναι η Google και η Υahoo και να υπερέχει έναντι αυτών στα… σημεία τεκμηρίωσης.
Πρώτη φορά εκδόθηκε το 2000, με κριτικές του Ντίνου Χριστιανόπουλου και του Βασίλη Ραφαηλίδη. Ο δεύτερος, σημαντικός συγγραφέας, δημοσιογράφος και δοκιμιογράφος, το είχε χαρακτηρίσει «το πιο παράδοξο λεξικό που θα ήταν δυνατό να υπάρξει». Ο Θεσσαλονικιός ποιητής από την πλευρά του, το συνιστούσε ανεπιφύλακτα «σε όσους πιστεύουν ότι η ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να είναι πλούσια γιατί χρησιμοποιεί στοιχεία κι από παλαιότερες περιόδους της ελληνικής γραμματείας».
Ελληνικές φράσεις που ακούγονται περισσότερο από 25 αιώνες
Αν και ο αναγνώστης δεν το αντιλαμβάνεται αμέσως, το Λεξικό συμπυκνώνει τη διαχρονικότητα της ελληνικής γλώσσας καθώς εκατοντάδες απ αυτές τις εκφράσεις επέζησαν περισσότερο από 25 αιώνες και χρησιμοποιούνται απαράλλακτες στον ελλαδικό χώρο.
Το Διαδίκτυο και οι λανθασμένες ερμηνείες αρχαϊστικών φράσεων που φιλοξενούνται σε διάφορες ψηφιακές πλατφόρμες αποτέλεσαν για τον ερευνητή- επιμελητή κειμένων την εκ νέου αφορμή να επανεκδόσει για τρίτη φορά το Λεξικό του.
Η πλειονότητα των φράσεων, συμπεριλαμβανομένων και των νέων που προστέθηκαν, είναι εκφράσεις που δεν γνωρίζουμε την προέλευση και την σημασία τους. Πολλοί χρησιμοποιούν στην καθομιλουμένη π.χ. την φράση «γνωρίζω το θέμα εξ απαλών ονύχων» θέλοντας να πουν ότι το γνωρίζουν επιφανειακά. Στην πραγματικότητα λένε λανθασμένα το ακριβώς αντίθετο. Γιατί όταν κάποιος λέει «γνωρίζω το θέμα εξ απαλών ονύχων» σημαίνει ότι το γνωρίζει καλά, δηλαδή από παλιά και σε βάθος, από… τότε που τα νύχια του βρέφους είναι τρυφερά, απαλά.
Ζει χύτρα, ζη φιλία;
Tι θα πει η φράση ζει χύτρα, ζη φιλία; τι είναι ο επιμενίδειος ύπνος; και τι εννοούμε όταν λέμε εάν το άλας μωρανθή ; Γιατί ο Αρχιμήδης αναφώνησε το Εύρηκα εύρηκα και γιατί δος μοι πα στω και ταν γαν κινάσω; Τι θα πει δια γυναικός πηγάζει τα κρείττονα, γαία πυρί μειχθήτω, ασκαρδαμυκτί; Τι ακούει καποιος απ’ τα εξ αμάξης; Τι θα πει εν χρω; Αυθωρεί και παραχρήμα; Πότε οψόμεθα ες Φιλίππους; Και σε ποιον βασιλιά είπε η Πυθία αργυραίς λόγχαις μάχου και πάντων κρατήσεις; Τι συνήθως υπονοούμε σήμερα όταν λέμε την ίδια φράση;
Πίσω από κάθε αρχαία έκφραση υπάρχει μια συστηματική έρευνα για την ετυμολογία και την προέλευση «άλλοτε εύκολη κι άλλοτε δύσκολη» καθώς ο συντάκτης του Λεξικού ακολουθεί μεθοδικά το «και τούτο ποιήσαι κακείνο μη αφιέναι».
Η γνωστή φράση «κακήν κακώς» λέει ο ίδιος, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, υπήρξε απρόσμενης δυσκολίας αφού η προέλευσή της μετά από έρευνα πέντε μηνών στάθηκε σχεδόν αδύνατη αλλά προσδιορίστηκε τουλάχιστον η χρήση της στο κείμενο των Τρωάδων και της Μήδειας του Ευρυπίδη καθώς και σε κείμενα των Αριστοφάνη, Σοφοκλή κ.α.
Ο Τσιρόγλου έχει εντοπίσει πάντως για εκατοντάδες αρχαϊστικές φράσεις την πηγή προέλευσης. Αναφέρει αν υπάρχει η αντίστοιχη λατινική. Παρουσιάζει εφόσον υπάρχουν άλλες μορφές με τις οποίες εμφανίζεται η φράση ως επιβίωμα. Όμφακές εισίν…λέει ο Αίσωπος. «Όσα δεν φτάνει η αλεπού… λέμε σήμερα για τον ίδιο μύθο.
Για κάθε φράση-λήμμα του Λεξικού ακολουθεί πιστή απόδοση στη νεοελληνική και επίσης η μεταφορική σημασία αν υπάρχει. Αν η φράση έχει παρερμηνευθεί επισημαίνεται η παρερμηνεία, προσθέτοντας κι ένα παράδειγμα το οποίο έχει αντληθεί από την καθημερινή χρήση της γλώσσας. Παραθέτει επίσης φράσεις (περίπου 150) που σπανίζουν ή έχουν περιπέσει σε αχρηστία ενώ λέγονταν και γράφονταν πριν από την καθιέρωση της κοινής νεοελληνικής ως επίσημης γλώσσας του κράτους δλδ πριν από το 1982 που εγκαταλείφθηκε οριστικά και το πολυτονικό σύστημα.
Όλες οι εκφράσεις κι όλα τα λήμματα παρατίθενται στο πολυτονικό σύστημα, κατ’ αλφαβητική σειρά.
Η διεύρυνση της έρευνας, αποκάλυψε και την διεθνή χρήση τους αφού οι πιο γνωστές –περισσότερες από 30– όπως π.χ. οι« Αιέν αριστεύειν» , «Εύρηκα» κοσμούν την είσοδο των μεγαλυτέρων πανεπιστημίων του κόσμου (Υale, Boston College) από την Ιαπωνία και το Κουίνσλαντ της Αυστραλίας έως το Τέξας, την Καλιφόρνια και το Τορόντο ενώ το Γνώθι σαυτόν είναι χαραγμένο πάνω στην καμπάνα του Πάρκου της Ειρήνης στην Χιροσίμα. Διαχρονική και μόνιμη είναι επίσης η χρήση αρχαϊκών φράσεων ως εμψυχωτικές ή δηλωτικές της υπερηφάνειας στο ελληνικό στρατό καθώς απαντώνται κεντημένες σε περισσότερα από 80 εμβλήματα των σωμάτων και των τριών ελληνικών όπλων: Μολών λαβέ, ή ταν ή επι τας, ο Τολμών νικά κ.ά.
