Η εποχή του Χαλκού χωρίζεται σε τρεις περιόδους την Πρώιμη, την Μέση και την Ύστερη. Κατά τη διάρκειά της αναπτύχθηκαν τέσσερις μεγάλοι πολιτισμοί, ο Μινωικός (Κρήτη), ο Κυκλαδικός (Κυκλάδες), ο Ελλαδικός (ηπειρωτική Ελλάδα) και ο πολιτισμός του Βορείου Αιγαίου (νησιά Β. Αιγαίου). Σε όλη τη διάρκειά της παρατηρήθηκε άνθηση του εμπορίου αλλά και των τεχνών. Τέθηκαν οι βάσεις για τη δημιουργία γραφής (Γραμμική Α΄ και Β΄) και καταστάθηκαν διακριτοί οι πρώτοι διοικητικοί μηχανισμοί και οι μηχανισμοί πολιτικής εξουσίας.
Ο οικισμός της Πολιόχνης της Λήμνου αποτελεί θαυμάσιο υπόδειγμα οικισμού της Πρώιμης εποχής του Χαλκού (3.300 π.Χ.-2.000 π.Χ.).
Θεωρείται η αρχαιότερη πόλη της Ευρώπης αφού η ίδρυσή της ανάγεται μεταξύ της 4ης και 5ης χιλιετίας π.Χ.!
Την περίοδο της ακμής της μετρούσε 1.500 κατοίκους. Η γεωγραφική της θέση, απέναντι από την Τρωάδα στην είσοδο του Ελλησπόντου, αλλά και η μορφολογία του εδάφους της στάθηκαν οι βασικότερες αιτίες για την ανάδειξη της Πολιόχνης σε σημαντικό κέντρο και περιοχή μεγάλου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως δύο μεγάλα δημόσια κτήρια που αποδεικνύουν την ύπαρξη διοικητικής οργάνωσης. Πρόκειται για ένα επίμηκες κτήριο το οποίο διέθετε στην ανατολική του πλευρά δυο αναβαθμίδες, θέσεις για το συμβούλιο των εκπροσώπων της πολιτικής εξουσίας του οικισμού και για το λόγο αυτό ονομάστηκε «Βουλευτήριο», και για ένα δεύτερο κτήριο με ενισχυμένα τοιχώματα που οι αρχαιολόγοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ήταν η σιταποθήκη του οικισμού –η Λήμνος τόσο στην αρχαιότητα όσο και στους μεσαιωνικούς χρόνους παρήγαγε μεγάλες ποσότητες σιτηρών γι’ αυτό και χαρακτηρίστηκε ως σιτοβολώνας.
Η ύπαρξη των συγκεκριμένων δομών οδηγεί στο συμπέρασμα πως η Πολιόχνη διέθετε κεντρική εξουσία που ήταν υπεύθυνη για τη λειτουργία τους. Το γεγονός ότι δεν βρέθηκε ανάκτορο και θρόνος (σε αντίθεση με τα μινωικά ανάκτορα στην Κρήτη) σε συνδυασμό με την πληθώρα των θέσεων του Βουλευτηρίου (περίπου πενήντα) αποδεικνύει ότι η εξουσία δεν βρισκόταν στα χέρια ενός μονάρχη, ούτε μιας μικρής ελίτ, αλλά επεκτεινόταν σε μεγαλύτερες εξουσιαστικές ομάδες.
Χαρακτηριστικό είναι πως δεν υπάρχει οργανωμένο νεκροταφείο, που να δείχνει την υπεροχή κάποιων γενών, αλλά μεμονωμένες ταφές εντός των τειχών της θέσης.
Επίσης βρέθηκαν πλατείες, λιθόστρωτοι δρόμοι μέχρι και αποχετευτικό σύστημα. Το πιο πολύτιμο όμως εύρημα το οποίο μαρτυράει την ακμή της πόλης και σήμερα φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο είναι ο περίφημος «θησαυρός της Πολιόχνης». Ο θησαυρός αυτός αποτελείται από ανδρικά και γυναικεία κοσμήματα, βραχιόλια, αλυσίδες, περόνες, σκουλαρίκια και χιλιάδες χρυσά πλακίδια!
Αυτή την περίοδο σχηματίζονται οι πρωτοελλαδικοί οικισμοί με κύρια χαρακτηριστικά την αστικοποίηση και την ανάπτυξη του πρωτογενούς τομέα. Η εντατικοποίηση καλλιεργειών όπως της ελιάς και της αμπέλου και η ανάπτυξη της τεχνολογίας (χρήση αρότρου) οδηγεί σε μεγάλη παραγωγή γεωργικών προϊόντων. Έτσι εμφανίζεται για πρώτη φορά η επιτακτική ανάγκη για αποταμίευση-αποθήκευση του πλεονάσματος. Για το λόγο αυτό κτίζονται μνημειώδη για την εποχή κτήρια με ισχυρή τοιχοποιία, εντός των οποίων εναπόθεταν την πλεονάζουσα σοδειά. Παράλληλα η εξέλιξη της τεχνολογίας, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οδήγησε στην τυποποίηση της παραγωγής (χρήση τροχού-δημιουργία κεραμικών) με αποτέλεσμα την δημιουργία και την ανάπτυξη ενός ιδιότυπου εμπορίου που ήταν βασισμένο στην ανταλλαγή προϊόντων.
Έτσι κατά την Πρώιμη εποχή του Χαλκού δημιουργήθηκαν πόλεις – αυτόνομα βιοτεχνικά και διαμετακομιστικά κέντρα. Παρατηρείται επίσης εξειδίκευση στην εργασία. Μέσα από τους κόλπους των νέων επαγγελματικών τάξεων που δημιουργήθηκαν (έμποροι, τεχνίτες) προήλθαν οι νέοι εκπρόσωποι της εξουσίας που κατέλαβαν υψηλή θέση στην ιεραρχία της κοινωνίας.
Όπως είναι λογικό, η αλματώδης πρόοδος της οικονομίας που σημειώθηκε αυτήν την περίοδο, επηρέασε τη δομή του κοινωνικού ιστού και τις εξουσιαστικές σχέσεις στους πρωτοελλαδικούς οικισμούς. Αποτέλεσμα αυτών των αλλαγών είναι η επιτακτική ανάγκη για τη συγκρότηση μιας νέας μορφής εξουσίας-διαχείρισης του παραγόμενου πλούτου.
Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία παρουσιάζονται φαινόμενα διοικητικής οργάνωσης και ανάληψης πολιτικής εξουσίας.
Τα μέλη-εκπρόσωποι αυτής της εξουσίας συνεδριάζουν σε δαιδαλώδη κτήρια μεγάλων διαστάσεων που είναι γνωστά ως «οικίες με διαδρόμους», λόγω της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής τους με την εκτεταμένη χρήση διαδρόμων στο εσωτερικό τους.
Το μέγεθός τους, όπως και η χωροταξική τους θέση μέσα στον οικισμό, είναι στοιχεία κοινωνικής διαφοροποίησης και μαρτυρούν την ύπαρξη κοινωνικών ανισοτήτων ανάμεσα στα μέλη των πρωτοελλαδικών οικισμών. Σε αυτό συνηγορούν και τα ευρήματα της περιόδου αυτής που αφορούν τη σφραγιδογλυφία (κυρίως σφραγίδες που αποτελούν σήμα κατατεθέν του κάθε εργαστηρίου, για τον έλεγχο και τη διακίνηση των προϊόντων). Ένα άλλο στοιχείο που μαρτυρεί την ύπαρξη ειδικών μηχανισμών κοινωνικής οργάνωσης είναι οι αλλαγές σε ό,τι αφορά τη χρήση και την αρχιτεκτονική των τάφων. Παρατηρείται μείωση του πλήθους τους και η αύξηση του μεγέθους τους.
Στην Πρωτομινωική Κρήτη η ύπαρξη κυκλικών θολωτών τάφων συνδέεται με μια κοινωνία οργανωμένη κατά γένη, ενώ η παρουσία της Γραμμικής Α΄ ως εγχάρακτος διάκοσμος σφραγίδων φανερώνει την ανάδυση πολιτικής εξουσίας που εκφραζόταν στο πρόσωπο κάποιου βασιλιά (μονάρχη).
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων
Βιβλιογραφία
•Πετρίδης Π., Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο, τ. Β΄, Κύρια Αρχαιολογικά Πεδία στον Ελληνικό Χώρο και η Πολιτισμική Αξία τους, Ε.Α.Π., Πάτρα 2002.
•Treuil, R., P. Darcque, J. Cl. Poursat, G. Touchais, Οι πολιτισμοί του Αιγαίου, Εκδόσεις Καρδαμίτσα, Αθήνα (1996), σελίδες : 219-28, 307-12, 334-5, 454-8, 489-504, 512-5.
