Οδοντικά σφραγίσματα, σκελετικές δυσμορφίες, γυναίκες επαγγελματίες γιατροί, αλλά και ψεύτικες μούμιες, που αντί για ανθρώπινο σώμα ήταν παραγεμισμένες με κόκαλα και κλαδιά, έφερε στο φως ένα πρωτότυπο και μοναδικό μέχρι στιγμής για τα ελληνικά δεδομένα, ερευνητικό πρόγραμμα, χάρη στη συνεργασία του Ελληνικού Ινστιτούτου Αιγυπτιολογίας (Ε.Ι.Α.) με το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το Ιατρικό Κέντρο Αθηνών.
Στο πλαίσιο του προγράμματος εξετάστηκαν πέντε από τις δέκα σορούς Πτολεμαϊκής Περιόδου, οι σαρκοφάγοι των οποίων είχαν μελετηθεί ήδη αιγυπτιολογικώς. Η εξέταση τους έγινε με μη επεμβατική σάρωση, με τη χρήση αξονικού τομογράφου τελευταίας τεχνολογίας, ώστε να απεικονιστούν και να μελετηθούν και με ιατρικό, ανθρωπολογικό και ιατροδικαστικό τρόπο.
Άλλες τέσσερις μούμιες θα περάσουν από τον αξονικό τομογράφο περί τα μέσα Μαΐου 2023. Πρόκειται για ένα παιδί, μια γυναίκα και δύο άνδρες, που έζησαν κατά την Πτολεμαϊκή Περίοδο, στην Πανόπολη της Αιγύπτου (το σημερινό Akhmim).
Ορισμένα από τα αποτελέσματα των εξετάσεων αυτών παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια επιστημονικής διάλεξης της ιδρύτριας και προέδρου του Ελληνικού Ινστιτούτου Αιγυπτιολογίας, καθηγήτριας του ΚΕ.ΔΙ.ΒΙ.Μ.-Ε.Α.Π. και του Σεμιναρίου του Ε.Ι.Α., Αλίκης Μαραβέλια με θέμα: «The Athens Mummy Project: Η διατήρηση της μνήμης και της μορφής δια μέσου των αιώνων – Πώς η σύγχρονη Αιγυπτιολογία και η Τομογραφία φωτίζουν τα αρχαία ταφικά έθιμα».
Και οι δέκα μούμιες ανήκουν στην Αιγυπτιακή Συλλογή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Οι ταριχευμένοι νεκροί ήταν αιγυπτιακής καταγωγής, αν και την εποχή εκείνη, των ελληνιστικών χρόνων, υπήρχαν και ελληνικής καταγωγής επιφανείς άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Η δέκατη μούμια είναι σε θραυσματώδη κατάσταση και δε θα εξετασθεί.
«Είναι μια καθαρά μη επεμβατική μελέτη, περνούν οι μούμιες από τον αξονικό τομογράφο και σκανάρονται. Από το 2016 ξεκίνησε η έρευνα και από το 2018 έχουμε προχωρήσει σε μια σειρά από πολύ ενδιαφέρουσες επιστημονικές δημοσιεύσεις», ανέφερε η Αλίκη Μαραβέλια.
Το μέσο ύψος των ταριχευμένων σορών δεν ξεπερνά το ένα μέτρο και πενήντα πέντε εκατοστά, που μαρτυρεί κατά τις εκτιμήσεις των ειδικών και τον μέσο όρο του ύψους των ανθρώπων στον αιγυπτιακό χώρο κατά την περίοδο εκείνη.
Συνολικά, πρόκειται για δύο παιδιά, πέντε άνδρες και τρεις γυναίκες, η μια εκ των οποίων υπήρξε ιέρεια μιας αρχαίας αιγυπτιακής θεότητας.
Κίνδυνος νεκροφιλίας
Η πλέον επιφανής νεκρή από τις εξεταζόμενες μούμιες ήταν ορχούμενη ιέρεια του θεού Μιν, κόρη αρχιερέως. Κατά την εξέταση της μούμιας αποκαλύφθηκε ότι το σώμα της είχε δοθεί για ταρίχευση σε κατάσταση πρώιμης αποσύνθεσης, δηλαδή, τουλάχιστον τρεις ή τέσσερις μέρες έπειτα από το θάνατο της.
«Το ερμηνεύσαμε με δύο τρόπους. Ο πρώτος, με τη μαρτυρία του Ηρόδοτου, ότι οι συγγενείς απέφευγαν να δίνουν στους ταριχευτές νέες και όμορφες γυναίκες αμέσως μετά το θάνατο τους, ώστε να αποκλειστεί η νεκροφιλία. Και ο δεύτερος, ότι πιθανότατα οι ταριχευτές καθυστέρησαν να επέμβουν, γιατί ίσως ασχολούνταν με άλλες ταριχεύσεις», ανέφερε.
Εντυπωσιακή ήταν η εύρεση μιας δυσμορφίας στο πρόσωπο νεκρού (το δεξί ιγμόριο ήταν μικρότερο σε όγκο από το αριστερό, με αποτέλεσμα το δεξί μάτι να βρίσκεται σε χαμηλότερη θέση), η οποία οφείλεται σε, γνωστό σήμερα, παθολογικό σύνδρομο. Επίσης, αίσθηση είχε δημιουργήσει το… οδοντικό σφράγισμα στην τομογραφία της γνάθου άλλης μούμιας, που είναι και το δεύτερο επιβεβαιωμένο σφράγισμα, μετά το πρώτο καταγεγραμμένο αντίστοιχο εύρημα σε μουσείο του Καναδά.
«Είναι καταγεγραμμένη επίσημη οδοντιατρική πράξη» τόνισε η Αλίκη Μαραβέλια, σημειώνοντας ότι ακόμη από το Αρχαίο Βασίλειο ήταν γνωστή η ύπαρξη ιατρικών πράξεων στην Αίγυπτο και γιατρών, μεταξύ των οποίων και γυναίκες.
Σε άλλη μούμια που εξετάστηκε με την μέθοδο της αξονικής τομογραφίας αναδείχθηκε ότι είχαν αφαιρεθεί και επανατοποθετηθεί μετά από ταρίχευση τα εσωτερικά της όργανα, ενώ συγκλονιστική ήταν η αποκάλυψη μιας ψευδο-μούμιας, δηλαδή, μιας σύνθεσης μόνο οστών, περιτυλιγμένων με λινές ταινίες. Οι ταριχευτές σε αυτήν την περίπτωση φαίνεται ότι επιστράτευσαν τη φαντασία τους και συνέθεσαν μεταξύ τους οστά, χωρίς σάρκα και δέρμα, από … τουλάχιστον δυο διαφορετικά πρόσωπα.
Τα οστά τα στερέωσαν με ένα καλάμι και γέμισαν τον κενό χώρο, που καταλάμβανε η σάρκα, με δύο κλαδιά φοίνικα, πριν τα τυλίξουν με τα λινά και τοποθετήσουν την ψευδο-μούμια στη σαρκοφάγο.
Όπως εξήγησε η Αλίκη Μαραβέλια, η ψευδο-μούμια είναι πάραυτα μια αυθεντική μούμια, δεν είναι κίβδηλη, απλώς, είτε ο νεκρός δε βρέθηκε σε κατάσταση που επέτρεπε την ταρίχευσή του, είτε οι ταριχευτές μπέρδεψαν τα οστά του με οστά άλλων, είτε απλώς θέλησαν να παραπλανήσουν, ή ίσως και να ευχαριστήσουν τους συγγενείς, επιστρέφοντας τους το νεκρό τους όπως θα τον ήθελαν, ταριχευμένο για την ταφή.
Η ταρίχευση και οι συμβολισμοί της
Η ομαλή μετάβαση των νεκρών στην άλλη ζωή, η ανάμνησή τους, ως μια μορφή «αθανασίας» που εξασφαλιζόταν με την ταρίχευση, κατείχε κεντρική θέση στη θεώρηση του κόσμου, στον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό.
Ο νεκρός παραδιδόταν στους ταριχευτές και άρχιζε αμέσως η διαδικασία της μουμιοποίησης. Αφού αφαιρούσαν τα εσωτερικά όργανα, τοποθετούσαν τη σορό για δεκαπέντε ημέρες σε νίτρον/νάτρον (ένυδρο ανθρακικό νάτριο, κυρίως, με προσμείξεις όξινου ανθρακικού νατρίου, χλωριούχου νατρίου, κ.λπ.), με στόχο την αφυδάτωση της.
Η αποσύνθεση σταματούσε και ακολουθούσε η επάλειψη του αφυδατωμένου σώματος με ειδικές ουσίες για να διατηρηθεί η συνοχή και ελαστικότητα του δέρματος και να καταπολεμηθούν βακτηρίδια και άλλοι παράγοντες σήψης.
«Ουσιαστικά, έχουμε ένα παστοποιημενο σώμα, το οποίο διατηρείται» ανέφερε η Αλίκη Μαραβέλια και πρόσθεσε ότι στη συνέχεια, αφού ολοκληρωνόταν η συντήρηση του σώματος, οι ταριχευτές γέμιζαν το χώρο της κοιλιάς με πριονίδι, κομμάτια λινού, κ.ά.
Την καρδιά την επανατοποθέτουσαν στο σώμα, αφού είχε υποστεί την κατάλληλη επεξεργασία ταρίχευσης. Ακολουθούσε η περιτύλιξη των δακτύλων, των χεριών, των ποδιών, και μετά ολοκλήρου του σώματος, με δεκάδες εκατοντάδες μέτρα ταινιών λινού υφάσματος, η επικάλυψη του με μια σινδόνη που έφερε τη μορφή του Θεού Όσιρι και η τοποθέτηση της μέσα στη σαρκοφάγο.
Τα εσωτερικά όργανα (ήπαρ, στόμαχος, έντερα, πνεύμονες), έπειτα από την αφαίρεση τους, επίσης τα ταρίχευαν και τα τοποθετούσαν σε τέσσερα ξεχωριστά δοχεία, με πώματα που έφεραν γλυπτές αναπαραστάσεις των κεφαλών τεσσάρων αρχαίων θεοτήτων”.
Εντυπωσιακό είναι το γεγονός, ότι μαζί με το στάδιο των δοξασιών και των προσευχών, στο σύνολο της, η διαδικασία της τέλειας ταρίχευσης διαρκούσε εβδομήντα ημέρες, τις οποίες οι αρχαιοαστρονόμοι συνδέουν και με ένα σχετικό αστρονομικό φαινόμενο.
«Ο Σείριος εξαφανίζεται από το νυχτερινό ουρανό γύρω στις 10 Μαΐου, γίνεται αφανής για εβδομήντα ημέρες. Όσες μέρες δηλαδή διαρκεί και η ταρίχευση του νεκρού, η διαδικασία της μουμιοποίησης» επεσήμανε η Αλίκη Μαραβέλια.
«Σημαντικό είναι επίσης ότι η τελευταία πράξη της μουμιοποίησης είναι το “Άνοιγμα του Στόματος” του νεκρού με ένα ειδικό εργαλείο, που έχει το σχήμα των επτά λαμπρών αστέρων (α-η) της Μεγάλης Άρκτου, σε ειδική τελετουργία, η οποία απεικονίζεται σε πολλές παραστάσεις. Όπως γνωρίζουμε, ο αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου είναι αειφανής, συνεχώς ορατός. Επομένως, ο νεκρός “ζει” και “επικοινωνεί” για πάντα με τους ζωντανούς από ψηλά, από τα άστρα, που δε δύουν ποτέ» συμπλήρωσε.
«Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι είχαν δύο φόβους. Τη διατάραξη της κοσμικής τάξης (την οποία ενσάρκωνε η αρχαία θεά Μαάτ) και την αποσύνθεση των σωμάτων, την οποία προσπάθησαν να την κατανικήσουν με την ταρίχευση και το πέτυχαν πολύ καλά. Η κατ’ επίφασιν “θανατοκεντρική” θεώρηση των Αιγυπτίων είχε ως μοναδικό σκοπό την διαιώνιση της ζωής μετά θάνατον και την ομαλή διέλευση των τεθνεώτων στην αιώνια ζωή, στο Βασίλειον του Οσίριδος» κατέληξε η Αλίκη Μαραβέλια.
