Η Αγία Σοφία Τραπεζούντας υπήρξε καθολικό της ομώνυμης Μονής που ήταν χτισμένη στα δυτικά περίχωρα της πόλης, πολύ κοντά στη θάλασσα και μόλις δύο χιλιόμετρα από την οχυρωμένη πολιτεία. Χτίστηκε τον 13ο αιώνα από τον αυτοκράτορα Μανουήλ Α’ Κομνηνό. Είναι σταυροειδούς ρυθμού με τρούλο και έχει μήκος 22μ., πλάτος 11,6μ. και ύψος 12,7μ. Διαθέτει ευρύχωρο νάρθηκα με τρίλοβο άνοιγμα διακοσμημένο εξωτερικά με ανάγλυφα και τοιχογραφίες στο εσωτερικό του.
Τα πολυτελή μάρμαρα, το opus alexandrinum δάπεδο, οι κίονες και το κιονόκρανα από λευκό μάρμαρο της Προκοννήσου, όπως μας πληροφορεί η ιστορικός Μαριάννα Κορομηλά, καθώς και οι απαράμιλλες τοιχογραφίες που διακοσμούν κάθε εκατοστό του εσωτερικού του, κάνουν την Αγία Σοφία Τραπεζούντος –τηρουμένων των αναλογιών–, αντάξια Αγία Σοφία της δεύτερης πρωτεύουσας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Μέχρι το 1850, ημερομηνία που ο Σκωτσέζος φιλέλληνας ιστορικός M.I. Finley επισκέφτηκε το ναό, υπήρχε –όπως γράφει στο βιβλίο του Μεσαιωνική Ελλάδα και Τραπεζούντα– στο δεξιό μέρος της εισόδου του ναού η παράσταση του κτήτορα της Μονής Μανουήλ Α’, ο οποίος εικονιζόταν ολόσωμος, «περιδεδεμένος δε την κεφαλήν μόνον διά ταινίας, κεκοσμημένης διά διπλής σειράς μαργαριτών.
»Η εσθής αυτού εκατέρωθεν ήτο κεκοσμημένη διά δύο σειρών μονοκεφάλων αετών, επί δε του στήθους υπήρχε μέγα εγκόλπιον με την εικόνα του Αγίου Ευγενίου εφίππου, ως εικονίζετο ο άγιος εις τα μεταγενέστερα νομίσματα της Τραπεζούντος».
Διασωζόταν μάλιστα τον καιρό εκείνον και επιγραφή που συνόδευε την απεικόνιση του αυτοκράτορα (ήταν σύνηθες να απεικονίζεται ο κτήτορας του ναού στο εικονογραφικό πρόγραμμα) η οποία έγραφε: «εν Χριστώ τω Θεώ πιστόν βασιλέα και αυτοκράτορα Ρωμαίων, κτήτορα της μονής ταύτης Μανουήλ τον Κομνηνόν». Αξίζει να σημειωθεί πως ο τίτλος αυτός –με εξαίρεση την πληροφορία για την κτήση της Αγίας Σοφίας– είναι ακριβώς ο ίδιος τίτλος που χρησιμοποιούσαν και οι προγενέστεροι του Μανουήλ αυτοκράτορες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Στο ναό της Αγίας Σοφίας, σύμφωνα με καταγραφή του 1395 σε τραπεζούντιο συναξάρι, οι «κυρ Μανουήλ και κυρ Αλέξιος Μεγαλοκομνηνοί» είχαν συγκεντρωθεί μαζί με άρχοντες, αξιωματούχους, επισκόπους, μοναχούς κι άλλους επισήμους αλλά και πλήθος απλού κόσμου για τη χειροτονία του Τραπεζούντος Αντωνίου (1395-1400) από τον επίσκοπο Χαλδίας Καλλίστρατο.
Το 1426, σύμφωνα με τη Μαριάννα Κορομηλά, όπως καταγράφει στο βιβλίο της Οι Έλληνες στη Μαύρη Θάλασσα, ο Αλέξιος Δ’ ανήγειρε έναν τετραώροφο πύργο στα δυτικά του ναού ο οποίος χρησιμοποιούνταν είτε ως παρατηρητήριο είτε ως αστεροσκοπείο (αφού κατά τον 14ο αι. η μονή φιλοξενούσε την περίφημη σχολή θετικών επιστημών του αστρονόμου-μαθηματικού Κωνσταντίνου Λουκίτη), και το 1442 ο Ιωάννης Δ’ έδωσε εντολή για την ιστόρηση του κτηρίου με τοιχογραφίες.
Υπάρχει μάλιστα επιγραφή στην ανατολική όψη η οποία λέει: «Βασιλεύς και Αυτοκράτωρ Ρωμαίων και Πειρατείας [Νότια Κριμαία] ο Μέγας Κομνηνός και υιός του ευσεβέστατου Βασιλέως κυρίου Αλεξίου».
Αμέτρητα ήταν τα σχεδιάσματα των πλοίων χαραγμένα στους τοίχους εντός και εκτός του ναού. Ήταν τάματα ναυτικών για να γυρίσουν σώοι στα σπίτια τους.
Ο ναός της Αγίας Σοφίας παρέμεινε στα χέρια των χριστιανών και μετά την άλωση της Τραπεζούντας, η δε συνοικία γύρω από αυτόν ήταν καταχωρισμένη στους οθωμανικούς κώδικες ως ενορία Ρωμιών και είχε την ονομασία mahalle-i Ayasofya. Το 1486 αριθμούσε 135 ελληνικές οικογένειες, και το 1516 ο αριθμός τους αυξήθηκε στις 250 οικογένειες. Το 1573 η Αγια-Σοφιά της Τραπεζούντας μετατρέπεται σε τζαμί, και υφίσταται τις «απαραίτητες» γι’ αυτό καταστροφές.
Ο William Hamilton, Βρετανός διπλωμάτης, αρχαιολόγος και περιηγητής, σχολιάζει για την κατάσταση του ναού μετά από επίσκεψή του το 1840: « […] Οι εσωτερικοί τοίχοι είναι καλυμμένοι με τοιχογραφίες τις οποίες οι Τούρκοι δυστυχώς έχουν καταστρέψει. Είναι λυπηρό πόσο έχει καταστραφεί και το άλλοτε ωραιότατο μωσαϊκό δάπεδο.[…]».
Ο Γάλλος περιηγητής Julien Bordier όταν επισκέφτηκε την Τραπεζούντα το 1609 έγραψε για την Αγια-Σοφιά της: «οι τοίχοι του ναού ήταν κεκοσμημένοι με εικόνες εξαίρετης τέχνης που αναπαριστούσαν τους Αποστόλους και άλλα ιερά πρόσωπα της Καινής Διαθήκης, τα Σεπτά Πάθη του Κυρίου και τα θαύματα με τόσο ζωηρά χρώματα ώστε θα έλεγε κανείς πως από τότε που ιστορήθηκαν αυτές οι τοιχογραφίες δεν πέρασαν παρά μόνο δέκα χρόνια». Μάλιστα, όπως μαρτυρεί, θαύμασε το «λαμπρώς κεκοσμημένο» μωσαϊκό δάπεδο το οποίο την εποχή της επίσκεψής του σωζόταν άρτιο.
Ο ομφαλός της Αγίας Σοφίας και η ιστορία του
Ο ομφαλός του ναού, δηλαδή το μάρμαρο που βρίσκεται στο κέντρο του δαπέδου κάτω από την απεικόνιση του Σωτήρα Χριστού που δεσπόζει στον κεντρικό τρούλο, σώθηκε αφού Πόντιοι πρόσφυγες κατόρθωσαν να τον μεταφέρουν ακέραιο και χωρίς φθορές στην Ελλάδα.
Ο πολύ ιδιαίτερος αυτός ομφαλός έχει ως εικονογραφικό θέμα έναν αετό που κατασπαράσσει έναν λαγό.
Η παράσταση φιλοτεχνήθηκε εις ανάμνηση της σπουδαίας νίκης του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Α’ του Γιδού (1222-1235) εναντίον του σουλτάνου του Ικονίου Μελίκ, τον οποίο μάλιστα ο βυζαντινός στρατός έπιασε αιχμάλωτο. Η παράσταση επομένως στον ομφαλό της Αγια-Σοφιάς ήταν κρυπτογραφημένο μήνυμα για τους γνωρίζοντες: ο αετός του Πόντου (η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία) υπερισχύει κάθε επιβουλής.
Κατά τη διάρκεια των επισκευών του τεμένους, το 1860, ο Έλληνας πρωτομάστορας-κάλφας από την Κρώμνη Χατζή Μουράτ Βαφειάδης (είναι γνωστό πως οι Κρωμναίοι ήταν η μεγαλύτερη ελληνική κοινότητα κρυπτοχριστιανών στον Πόντο) απέσπασε κρυφά τον ομφαλό από την Αγία Σοφία με σκοπό να τον διασώσει, και τον μετέφερε για να τον τοποθετήσει στο δάπεδο της εκκλησίας των Μαντζάντων. Μετά τα γεγονότα της Γενοκτονίας και των βίαιων διωγμών των Ποντίων από τις πατρογονικές και μητρογονικές τους εστίες, οι Κρωμναίοι μετέφεραν το πολύτιμο αυτό κειμήλιο στην «προσφυγομάνα» μακεδονική πρωτεύουσα.
Σήμερα κοσμεί το Βυζαντινό Μουσείο της Θεσσαλονίκης και προκαλεί το ενδιαφέρον ιδιαιτέρως των επισκεπτών με ποντιακή καταγωγή που σκύβουν να το παρατηρήσουν με συγκίνηση.
Η μονή «Της του Θεού Λόγου Σοφίας» (ο Λόγος είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος δηλαδή ο Υιός, ο ενσαρκωμένος Ιησούς Χριστός) δεν πανηγύριζε στις 17 Σεπτεμβρίου όπως πανηγυρίζουν τη σημερινή εποχή κατ’ οικονομίαν οι αγίες Σοφίες της Ελλάδας, τιμώντας τη Ρωμαία Αγία Σοφία και τις κόρες της Πίστη, Ελπίδα και Αγάπη που μαρτύρησαν τον 2ο αι. επί βασιλείας του Αδριανού. Γιόρταζε στη μεγάλη Δεσποτική γιορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου), την ημέρα δηλαδή που ο Ιησούς Χριστός φανέρωσε τη θεϊκή του φύση στο όρος Θαβώρ στους αγαπημένους του μαθητές Πέτρο, Ιωάννη τον Θεολόγο και Ιάκωβο, λουσμένος στο θαβώρειο φως, συνομιλώντας με τον Προφήτη Ηλία και τον Μωυσή, ενώ ακουγόταν από τον ουρανό: «Ούτός εστίν ο υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα· αυτού ακούετε».
Η Αγια-Σοφιά της Τραπεζούντας όπως και η Αγια-Σοφιά της Κωνσταντινούπολης, οι εκκλησίες-σύμβολα της Ρωμιοσύνης, είχαν παράλληλη μοίρα. Έγιναν τζαμιά μετά την οθωμανική κατάκτηση, στα νεότερα χρόνια μετατράπηκαν σε μουσεία, ενώ πρόσφατα είχαν την ατυχία να πέσουν θύματα της απαράδεκτης και οπισθοδρομικής –αλλά και τυχοδιωκτικής– πολιτικής που ακολουθεί το καθεστώς της Τουρκίας.
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων
