«Ιχνηλατώντας τις ρίζες μας στο Καρς του Καυκάσου»: Ένα βιβλίο-ανθρωπογεωγραφία των ποντιακών χωριών

Ανθρωπογεωγραφία των χωριών του Καρς που είχαν ποντιακό πληθυσμό, ένα πόνημα περίπου 550 σελίδων, με πλουσιότατα στοιχεία για τις οικογένειες των Ποντίων που μετοίκησαν στη συγκεκριμένη περιοχή του Καυκάσου, καθώς και για προσωπικότητες που αναδείχθηκαν στους χώρους της επιστήμης και των γραμμάτων, αποτελεί το τελευταίο βιβλίο της φιλολόγου και εκπαιδεύτριας ποντιακής διαλέκτου Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου και του πατέρα της, δάσκαλου και συγγραφέα Νίκου Κωνσταντινίδη, με τίτλο Ιχνηλατώντας τις ρίζες μας στο Καρς του Καυκάσου.

Πρόκειται για μία ιδιαιτέρως σύνθετη και περίπλοκη εργασία. Για την ολοκλήρωσή της χρειάστηκε πλήθος στοιχείων από διαφορετικές πηγές και διαφορετικά είδη κειμένων με μεγάλη απόκλιση ως προς τις χρονολογίες συγγραφής και καταγραφής πληροφοριών. Όλα συνδυάστηκαν προκειμένου να προκύψουν ολοκληρωμένα κεφάλαια και ολοκληρωμένες περιγραφές.

Να σημειωθεί ότι ο Νίκος Κωνσταντινίδης πραγματοποίησε τρία ταξίδια στο Καρς προκειμένου να συγκεντρώσει στοιχεία ο ίδιος προσωπικά. αλλά και να ερευνήσει τα προγονικά ίχνη. Ξεχωριστή συγκίνηση ένιωσε όταν αντίκρισε επιγραφές, οι οποίες σε πείσμα των καιρών έστεκαν εκεί για να τονίσουν την ελληνική παρουσία.

Όπως αναφέρει στο pontosnews.gr η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου, το βιβλίο αποτελεί συνέχεια και απότοκο της απήχησης που είχε –και των προβληματισμών που γέννησε– το πρώτο σύγγραμμα της ίδιας και του πατέρα της, Οι Ρίζες μας. Πόντος, Καύκασος, Χωρύγι Κιλκίς.

«Ωστόσο, υπήρξε κι ένας επιπρόσθετος λόγος που μας παρακίνησε να συγγράψουμε το δεύτερο βιβλίο. Η πλειοψηφία των κατοίκων ποντιακής καταγωγής της επαρχίας Κιλκίς, ο τόπος όπου γεννηθήκαμε, έλκει την καταγωγή της από το Καρς του Καυκάσου. Αυτό έχει ως συνέπεια να καθιστά τον τόπο εκείνο ιδιαίτερα προσφιλή», σημειώνει η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου.

Στοιχεία για κάθε χωριό του Καρς

Οι συγγραφείς συνέλεξαν στοιχεία για κάθε χωριό του Καρς με ποντιακό πληθυσμό. Στο βιβλίο τους παραθέτουν, μεταξύ άλλων, από ποιες περιοχές του Πόντου προέρχονταν οι κάτοικοί τους αλλά και τους τόπους εγκατάστασής τους στην Ελλάδα. 

«Επίσης, αρκετές σελίδες είναι αφιερωμένες στη μάχη του Σαρίκαμις, όπου μοιραία συγκρούστηκαν Πόντιοι που υπηρετούσαν στον τουρκικό και ρωσικό στρατό εκατέρωθεν, καθώς και στο μεταβαλλόμενο σκηνικό του πολέμου που εξελίχθηκε κάτω από εύθραυστες ισορροπίες και πρωτόγνωρες συνθήκες.

»Μέσα από την εξιστόρηση των γεγονότων φανερώνεται και η δυναμική ψυχοσύνθεση των Ποντοκαυκασίων με τη συγκρότηση του Τάγματος του Αρταχάν αλλά και οι κινήσεις όλων των λαών του Κυβερνείου Καρς που διαπίστωσαν ότι οι τύχες τους εξαρτιόνταν αποκλειστικά από τους ίδιους», αναφέρει η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου.

Το τελευταίο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο σε προσωπικότητες που διακρίθηκαν για την επίδοσή τους στις επιστήμες και στα γράμματα, οι οποίες, δυστυχώς, δεν είναι γνωστές στις νεότερες γενιές.

«Πόσοι γνωρίζουν τη συμβολή του Χαράλαμπου Πυλόρωφ στη μάχη του Σαρίκαμις ή το γεγονός πως διετέλεσε διοικητής του Α΄ Αστυνομικού Τμήματος του Καρς; Ή τη σταδιοδρομία στον ρωσικό στρατό του Βλαδίμηρου Τριανταφύλλωφ (Τριανταφυλλίδης), τη θέση του στα υψηλότερα κέντρα λήψης αποφάσεων και το έργο του Ο χαρακτήρας των επιχειρήσεων των σύγχρονων στρατιών, που παραμένει ακόμη και μετά από 100 χρόνια επίκαιρο και διδακτικό;», διερωτάται η συγγραφέας.

Ένα ταξίδι από τον Πόντο και τον Καύκασο μέχρι το Χωρύγι Κιλκίς

Για να φτάσουμε στην έκδοση του Ιχνηλατώντας τις ρίζες μας στο Καρς του Καυκάσου, όπως προαναφέρθηκε, προηγήθηκε το πρώτο βιβλίο του συγγραφικού διδύμου Οι Ρίζες μας. Πόντος, Καύκασος, Χωρύγι Κιλκίς, το οποίο είναι αφιερωμένο στην προγονική ιστορία των κατοίκων του σημερινού Χωρυγίου Κιλκίς.

Όπως λέει η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου, ένα από τα ισχυρότερα κίνητρα για τη συγγραφή του αποτέλεσε η αγάπη των συγγραφέων για το χωριό καταγωγής τους, το Χωρύγι, αλλά και η συνειδητοποίηση πως η καθυστέρηση στη συγγραφή του ίσως τη καθιστούσε αδύνατη έστω και μερικά χρόνια αργότερα.

«Το βιβλίο είναι διαρθρωμένο κατά τέτοιο τρόπο ώστε να είναι προσιτό και κατανοητό ακόμη και στον αρχάριο αναγνώστη. Δίνεται μία εισαγωγή αναφορικά με την ιστορία του ποντιακού ελληνισμού, με έμφαση στους κυριότερους σταθμούς και σε γεγονότα που καθόρισαν την πορεία του. Ακολουθούν αναφορές σε πτυχές του ποντιακού πολιτισμού κι έπειτα οι συγγραφείς επικεντρώνονται στους τόπους καταγωγής των οικογενειών που ήρθαν ως πρόσφυγες στο Χωρύγι. Τη ζωή στον Πόντο διαδέχεται η μετοικεσία στο Καρς Καυκάσου και η 40χρονη παραμονή εκεί, ώσπου να έρθει και πάλι η ώρα της προσφυγιάς και της καταφυγής στην Ελλάδα», λέει στο pontosnews.gr.

Παράλληλα, οι συγγραφείς δίνουν τη δέουσα σημασία στα πρώτα χρόνια της συγκρότησης του χωριού και στους τρόπους με τους οποίους οι κάτοικοι αντεπεξήλθαν σε αυτές τις δυσκολίες, αποκαλύπτοντας αντιλήψεις και ήθη περασμένων εποχών.

Το βιβλίο τελειώνει με ένα κεφάλαιο αφιερωμένο σε εξέχουσες μορφές του Πόντου, ως φόρο τιμής σε ανθρώπους που τίμησαν τον ποντιακό ελληνισμό, αλλά δεν «γεύθηκαν» τη δέουσα αναγνώριση.

Η διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου

Γνωστή στον ποντιακό χώρο από τη διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου είναι η φιλόλογος Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου, η οποία αποτελεί πιστοποιημένη εκπαιδεύτρια της ποντιακής διαλέκτου από το Ινστιτούτο Νεολαίας και Διά Βίου Μάθησης και κατέχει μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών στη Διδακτική της Γλώσσας και της Λογοτεχνίας.

Έχει διδάξει στο Κέντρο Διά Βίου Μάθησης Κιλκίς, στον Ποντιακό Πολιτιστικό Σύλλογο Χωρυγίου και σε τμήματα Εκπαίδευσης Ενηλίκων του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Παράλληλα, έχει πραγματοποιήσει διαλέξεις στο μάθημα «Διδασκαλία της Ποντιακής διαλέκτου I και ΙΙ» στο Τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξεινίων Χωρών στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, συμμετείχε σε επιστημονικά συνέδρια με εισηγήσεις για την ποντιακή διάλεκτο και τη διδακτική της, και έχει επιμεληθεί κείμενα, πεζά και ποιητικά έργα, στην ποντιακή.

Άρθρα της έχουν δημοσιευτεί στον έντυπο και διαδικτυακό Τύπο, ενώ έχει πραγματοποιήσει σειρά μαθημάτων και στη νεολαία της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ελλήνων Ποντίων Ευρώπης σε ψηφιακό περιβάλλον μάθησης. Τον προσεχή Μάιο πρόκειται να ξεκινήσει ο δεύτερος κύκλος των συγκεκριμένων μαθημάτων.

«Η διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου προϋποθέτει συγκεκριμένες δεξιότητες. Τη βιωματική γνώση της ποντιακής αλλά και τη γλωσσική και γλωσσολογική κατάρτιση, ώστε ο διδάσκοντας να αντιληφθεί τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο κάθε μαθητής και να προσαρμόσει το μάθημα στα ανάλογα πλαίσια και συμφραζόμενα. Για το σχεδιασμό του μαθήματος οφείλουν να συνεκτιμηθούν τόσο γλωσσικοί όσο και μη γλωσσικοί παράγοντες. Στα περισσότερα τμήματα διδασκαλίας η ανομοιογένεια, όχι μόνο ως προς τη γνώση της ποντιακής αλλά και της ατομικής γλωσσικής εμπειρίας, είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση», λέει η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου.

Κατά την ίδια, ως κλάδος η διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου εντάσσεται στη διδακτική των φυσικών γλωσσών και ως εκ τούτου για την επιτυχή διδασκαλία της πρέπει να ακολουθούνται οι ανάλογες επιστημονικές μέθοδοι.

«Ανάμεσα σε αυτές ανήκουν η χρήση πολυτροπικών κειμένων, η χρήση των νέων τεχνολογιών και η κριτική πλαισίωση. Επιπλέον, είναι σημαντικό ο διδάσκων να λάβει υπόψη του ότι τα αυθεντικά επικοινωνιακά περιβάλλοντα δεν είναι πολύ συχνά στην ποντιακή και γι’ αυτό οφείλει να μεριμνήσει ώστε να δημιουργήσει το κατάλληλο περιβάλλον μάθησης.

»Ακόμη όμως κι αν οι μαθητές δεν γνωρίζουν να μιλούν την ποντιακή, τις περισσότερες φορές κατέχουν ένα παθητικό λεξιλόγιο και αυτό διευκολύνει την εισαγωγή τους στα μαθήματα.

»Η ρήξη στη διαγενεακή μετάδοση της ποντιακής και το απορριπτικό περιβάλλον που υπήρχε για τις γλωσσικές ποικιλίες, είχε ως αποτέλεσμα να μην μάθουν οι νεότερες γενιές τόσο καλά τη διάλεκτο – και αυτό το κενό καλείται να αναπληρώσει η διδασκαλία της.

»Το γεγονός ότι η ποντιακή ανήκει στις διαλέκτους με μεγάλο αριθμό ομιλητών, καθώς και το υψηλό αίσθημα γλωσσικής αυτοπεποίθησης των ποντιόφωνων ομιλητών αποτελούν ευοίωνες προοπτικές για τη διατήρησή της», καταλήγει.

Ρωμανός Κοντογιαννίδης