Κατηγοριοποιήσεις και γεωγραφική κατανομή ποντιακών χορών

Οι ποντιακοί χοροί δεν αποτελούν μόνο ένα μέσο διασκέδασης αλλά φέρουν μαζί τους την ιστορία, τη γεωγραφία, και βέβαια τον πολιτισμό των Ποντίων, και μόνο μια πολυεπίπεδη ανάγνωσή τους μπορεί να θεωρηθεί πλήρης μελέτη τους.

Η βασική χορευτική φόρμα των χορών, ο κύκλος, στον οποίο συμμετέχουν όλοι ισότιμα χωρίς να υπάρχει πρωτοχορευτής που ξεχωρίζει και κυριαρχεί, μας φανερώνει κοινωνιολογικά δομικά στοιχεία των κοινοτήτων των Ποντίων.

Μελετώντας, λοιπόν, μόνο τη φόρμα των χορών μπορούμε να συμπεράνουμε (ή έστω έχουμε ισχυρές ενδείξεις) την κυριαρχία του συνόλου επί του ατόμου, την εύκολη ενσωμάτωση σ’ αυτό το σύνολο, τους ισχυρούς δεσμούς ενότητας της κοινότητας.

Άλλου είδους συμπεράσματα μπορούμε να εξάγουμε παρατηρώντας τα βήματα των χορών.

Γνωρίζοντας ότι κάποιοι χοροί είναι διαδεδομένοι σε μια περιοχή μπορούμε να διαπιστώσουμε επηρεασμούς ή μετακινήσεις πληθυσμιακών ομάδων σε μια άλλη περιοχή όπου θα συναντήσουμε ίδια βήματα. Είναι μάλιστα ιδιαίτερα ενδιαφέρον να μελετηθεί αν ένας χορός έχει μείνει αναλλοίωτος από κάθε άποψη (μελωδία και ρυθμός, ονομασία, μορφή κτλ.) ή κάποια από αυτά τα στοιχεία του έχουν αλλάξει.

Τα στοιχεία αυτά είναι ενδείξεις για το πόσο μαζική ήταν η πληθυσμιακή μετακίνηση, για τη σημαντικότητα του ίδιου του χορού, για το χρονικό διάστημα παραμονής στη νέα περιοχή κτλ. Όταν μάλιστα έχουμε γνώση για την πλειοψηφία των χορών κάθε περιοχής, και επομένως μπορούμε να συγκρίνουμε πολλούς χορούς μεταξύ τους, τα συμπεράσματα είναι ακόμη πιο σύνθετα και ενδιαφέροντα.

Με τον ίδιο τρόπο, συγκρίνοντας δηλαδή χορούς, διαπιστώνουμε και τις αλληλεπιδράσεις Ποντίων και άλλων λαών της περιοχής (Τούρκων, Αρμενίων, Κούρδων, Λαζών κ.ά.).

Οι χοροί δεν είναι απλώς ρυθμικοί βηματισμοί, είναι ένα σύνολο που περιλαμβάνει το γιατί χορεύονταν, τις μελωδίες τους, τα τραγούδια τους.

Είναι άραγε τυχαίο που όλα τα ακριτικά ιστορικά τραγούδια των Ποντίων είναι μελοποιημένα με βάση το ρυθμό του χορού διπάτ’; Για παράδειγμα το περίφημο «Αητένς επεριπέτανεν» (όπως και τόσα άλλα), που η ιστορία του εκφράζεται τόσο μέσα από το λόγο του τραγουδιού όσο και μέσα από τις κινήσεις του χορού.

Με τον ξεριζωμό και την εγκατάσταση των Ποντίων στην Ελλάδα ανακόπηκε βίαια η ομαλή συνέχεια όλων αυτών των παραδόσεων, και η εξέλιξή τους άλλαξε δραματικά. Οι χοροί όμως συνέχισαν να είναι βασικός συνδετικός κρίκος της ιστορίας των Ποντίων. Μέσω αυτών οι μνήμες από τη χαμένη πατρίδα παραμένουν ζωντανές, βασικά πολιτισμικά χαρακτηριστικά συνεχίζουν να υπάρχουν.

Οι κατηγορίες στις οποίες μπορούμε να χωρίσουμε τους ποντιακούς χορούς μπορούν να βασιστούν σε παράγοντες όπως:

Α. Ο τρόπος

Με τον όρο τρόπος εννοούμε το στιλ της εκτέλεσης των βημάτων. Τρεις είναι οι ομάδες χορών με βάση τον τρόπο:

• στην πρώτη περιλαμβάνονται όσοι έχουν αργά, βαριά βήματα (ομάλ’, διπάτ’, θήμιγμα, κάποιες μορφές αργού τίκ’ κ.ά.),
• στη δεύτερη περιλαμβάνονται χοροί πιο ζωηροί, συνήθως με πηδηχτά βηματάκια, με εύθυμο χαρακτήρα (εμπροπίσ’, τίκ’, τας, κότσ’, γιουβαλαντούμ, τρυγόνα κ.ά.),
• στην τρίτη περιλαμβάνονται οι χοροί που έχουν ιδιαίτερα κοφτές μικρές κινήσεις με το χαρακτηριστικό τρέμουλο του κορμιού, γρήγορες ρυθμικές αγωγές, έντονα ζωηρό χαρακτήρα (τρομαχτόν τίκ’, λετσίνα, χερενίτσα κ.ά.).

Β. Η μορφή

Η μορφή αφορά το σχήμα του χορού, αν δηλαδή είναι κυκλικό κτλ. Με βάση λοιπόν τη μορφή έχουμε:

• Τον ανοιχτό κύκλο· είναι η μορφή που κυριαρχεί στους ποντιακούς χορούς (τίκ’, κότσαρι, ομάλ’ κ.ά.).
• Τον κλειστό κύκλο που χαρακτηρίζει αρκετούς από τους χορούς (σέρρα, τσουρτούγουζους, λέλι μ’ γιαρ κ.ά.).
• Τους ελεύθερους αντικριστούς χορούς, στους οποίους οι χορευτές δεν είναι πιασμένοι σε μια σειρά (τας, τσιφτέτελι, καρσιλαμάς κ.ά.).
• Το λαβύρινθο, όπου η κίνηση δηλαδή των χορευτών είναι ακανόνιστη και η πορεία της θυμίζει λαβύρινθο ή κίνηση φιδιού (κοτσαγγέλ’, τερς κ.ά.).

Γ. Το πότε

Υπάρχουν κάποιοι χοροί που χορεύονται μόνο σε συγκεκριμένες περιστάσεις. Οι περισσότεροι ωστόσο δεν έχουν περιορισμούς, τους συναντάμε σε κάθε γλέντι.

Ειδικά όμως στα διάφορα έθιμα του γάμου (και μόνο τότε) υπάρχουν οι χοροί μαντίλια, θήμιγμαν, αχπαστικόν, μαντιλικόν ομάλιν.

Δ. Η διάδοση

Ο Πόντος ήταν χωρισμένος σε αρκετές διοικητικές περιφέρειες. Η διάδοση των χορών αφορά λοιπόν το κατά πόσο τους συναντάμε σε μία ή περισσότερες περιφέρειες.

Το εύρος αυτής της διάδοσης είναι και ο συνηθέστερος τρόπος διαχωρισμού τους σήμερα. Οι ομάδες χορών σύμφωνα με τη διάδοσή τους είναι τέσσερις:

• Οι παμποντιακοί χοροί, αυτοί δηλαδή που χορεύονταν από όλους τους Ποντίους (τίκ’, ομάλ’, εμπροπίσ’ κ.ά.).
• Οι διαδεδομένοι χοροί, όσοι συναντιούνται σε περισσότερες από μία περιφέρειες (διπάτ’, γιουβαλαντούμ, κότσ’ κ.ά.).
• Οι τοπικοί χοροί, που δεν ξεπερνούν τα όρια μιας περιφέρειας (κότσαρι, χερενίτσα, ουτσαγούν κ.ά.).
• Οι υπερτοπικοί, οι χοροί δηλαδή που χορεύτηκαν σε τμήμα μόνο μιας περιφέρειας (αρματσούκ, γιετίερε, ντολμέ κ.ά.).

Παρακάτω παρουσιάζονται οι ποντιακοί χοροί: α) κατά περιοχή και β) αλφαβητικά. Πρέπει να γίνει κατανοητή η δυσκολία που υπάρχει στο διαχωρισμό των χορών, στο ποιος δηλαδή είναι αυτόνομος χορός και ποιος απλώς μια παραλλαγή. Επιλέχτηκε πάντως να αναφερθούν όλες οι ονομασίες χορών που γνωρίζει ο συντάκτης του λήμματος.